This page contains a full list of variants and emendations to the Sanskrit text which are not included in the printed edition of Maha·bhárata Book IX: Shalya (volume one of two).
The Sanskrit text is based on Kinjawadekar’s edition of the “vulgate” established by Nīlakaṇṭha, a Marāṭhī brahmin living in the seventeenth century. I have also referred to variants found in two other editions of Nīlakaṇṭha’s text, which were published in the nineteenth century in Bombay, and I have occasionally made use of the Critical Edition (where Nīlakaṇṭha variants are found in the critical apparatus under Dn). I have not listed all Dn variants, but only those I considered particularly relevant.
Edition K: The Mahābhāratam with the Bharata Bhawadeepa Commentary of Nīlakaṇṭha. Edited by Ramachandrashastri Kinjawadekar. 1929–36. 7 vols. Poona: Chitrashala Press.
Edition A: The Mahābhārata with Nīlakaṇṭha’s Commentary. Edited by Balakrishna Karbelkar et al. 1862. 8 vols. Bombay: Bapusadashiva Press.
Edition B: The Mahābhārata with Nīlakaṇṭha’s Commentary. Edited by A. Khadilkar. 1862–63. 8 vols. Bombay: Ganapati Krishnaji’s Press.
Critical Edition: The Mahābhārata. Critically edited by V. K. Sukthankar, S. K. Belvalkar, P. L. Vaidya et al. 1933–66. 19 vols. Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute.
Variants and Emendations
| Before 1.1 | A/B begin with: śrī|ganeśāya namaḥ before “Nārāyaṇaṃ namas|kṛtya”. |
| 1.2ab | A: balaṃ svakaṃ dṛṣṭvā Suyodhanaḥ. |
| 1.4cd | A: magno nirviṇṇaḥ. |
| 1.5cd | A: sva|śibiraṃ prāyād dhata|śeṣair. |
| 1.8c | B/K: rājā. |
| 1.9c | A: abhavad Bharata|śreṣṭha. |
| 1.10c | A: hata|sainyo ’tha mady’|âhne; |
| 1.10d | A: pātitaḥ. |
| 1.12b | A: parivārya mahā|rathaiḥ; |
| 1.12c | A: āhūya vegena. |
| 1.14c | A: puraṃ dīno |
| 1.15a | A: praviśya ca purīṃ; |
| 1.15d | A: praviveśa niveśanaṃ. |
| 1.16a | A: ruroda sa; |
| 1.16c | B/K: sma. |
| 1.17ab | A: aho sa balavān kālo gatiś ca viṣamā tathā; |
| 1.17d | A: yatr’ âvadhyanta. |
| 1.18a | A: tu pure; |
| 1.18e | A: praruroda bhṛś’|ôdvigno; |
| 1.18f | A: susvaraṃ. |
| 1.19b | A: tat puraṃ ca samantataḥ. |
| 1.20b | A: tatra strī|puruṣāṃs tadā. |
| 1.23b | A: hitaiḥ sadā. |
| 1.24d | B/K: vākya|saṃdigdhayā. |
| 1.26c | A: Saṃsaptakā; |
| 1.26f | B/K: Yavanā vinipātitāḥ. |
| 1.27c | A: udīcyāś nihatāḥ; |
| 1.27d | A: nar’|âdhipa; |
| 1.27f | A: sarvaśo nihatā. |
| 1.29a | B/K: Dhṛṣṭadyumno mahā|rāja. |
| 1.30a | A: Pāñcālāś ca nara|vyāghrāś, B: Pañcālaś ca; |
| 1.30f | A: Vṛṣaseno mahā|balaḥ. |
| 1.31b | A: gajāś ca viniṣūditāḥ; |
| 1.31d | A: hayāś ca patitā; |
| 1.31f | A: kṛtaṃ vibho. |
| 1.33b | A: Dhārtarāṣṭrās tathā trayaḥ. |
| 1.36c | A: nipapāta mahā|rāja |
| 1.38d | A: vacaś ca tāḥ |
| 1.39cd | B: pralāpa|yuktā mahatī citra|nyastā paṭe yathā; |
| 1.39d | K: citra|nyastaṃ paṭe yathā. |
| 1.44b | A: mahī|patiḥ; |
| 1.44c | A: mahī|pāla; |
| 1.44e | A: niśvasan panna|ga iva. |
| 1.47d | A: bhraśyate |
| 1.48b | A: tā striyo; |
| 1.48d | B/K: vepamānaḥ. |
| 1.49ab | A: sarvā tā striyo Bharata|rṣabha; |
| 1.49c | A: tataḥ sarve. |
| 1.50a | A: nara|patiṃ taṃ tu. |
| 1.51a | A: niḥśvasantaṃ; |
| 1.51d | B/K: madhureṇa ca. |
| 2.1d | B/K: duḥkhāntaraṃ |
| 2.2a | A: niśvasya; |
| 2.2d | A: tato vacanam abravīt. |
| 2.5c | A: adya śrutvā hatān putrān; |
| 2.5d | A: bhṛśaṃ me dīryate manaḥ. |
| 2.6a | A: andhatvād yadi teṣāṃ tu. |
| 2.7a | B/K: atikramya. |
| 2.8b | A: hṛt’|aiśvaryān mah’’|âujasaḥ; |
| 2.8c | A: na labhe vai. |
| 2.11d | A: vihāya kv’ âbhigacchasi. |
| 2.13a | A: uṭṭhitaṃ kāle. |
| 2.14b | A: snehen’ āklinna- |
| 2.16cd | A: Bhūriśravāḥ śalaś c’ âiva Somadatto ’tha Bāhlikaḥ. |
| 2.18a | A: mlecchāś ca bahu|sāhasrāḥ. |
| 2.19c | A: śrutāyuś cācyutāyuś ca; |
| 2.19d | A: śatāyuś c’ âiva |
| 2.21d | A: tyaktvā mahā|raṇe |
| 2.22d | A: Pāñcālāṃś |
| 2.24b | A: samartho ’smi nivāraṇe; |
| 2.24d | A: saṃkruddho ’py |
| 2.25c | A: sarva ete vai. |
| 2.26c | B/K: Karṇa eko |
| 2.28a | A: tasy’ âhaṃ; |
| 2.28d | A: Pāṇḍavān mṛdhe; |
| 2.29ab | A: teṣāṃ madhye vihanyante mat|putrā Vāyusūnunā |
| 2.32ab | Missing in A; |
| 2.32e | A: mahā|rājaḥ |
| 2.34c | A: śrutāyuś c’ âcyutāyuś ca |
| 2.37a | A: āvantyau nihatau; |
| 2.37b | A: nar’|âdhipaḥ; |
| 2.37c | A: Saṃsaptakāś ca bahavaḥ |
| 2.38a | A: tathā rājā; |
| 2.39c | A: ārṣyaśṛṅgaś |
| 2.41 | Not in A. |
| 2.42ab | A: yatra śūrā mah’’|ātmānaḥ sarva|śastr’|âstra|pāragāḥ |
| 2.46a | A: ahaṃ vimuktaḥ svair; B: viyuktaḥ stair |
| 2.48b | A: vanāya gamanād ṛte. |
| 2.49c | A: Duḥśāsano Viśalpaś ca |
| 2.51b | Dn has: Duryodhana|vadaṃ prati |
| 2.53c | A: ca niśvasya |
| 2.54ab | A: śokena mahat’’ āviṣṭaḥ saṃtapto Bharata|rṣabhaḥ |
| 2.55b | A: pātitaṃ; |
| 2.55d | K: kim akurvata |
| 2.60d | A: vacas tu tat. |
| 2.60f | A: Viduraḥ sarva|dharma|vit; |
| 2.61b | A: satyam īritaṃ. |
| 2.62a | A: ko vai. |
| 2.63a | A: ko rakṣaṃn dakṣiṇaṃ. |
| 2.64b | A: mahā|balaḥ for mahā|rathaḥ. |
| 2.66a | A: Pāñcālāś. |
| 2.67b | A: tath’’ ôbhau sātvatau yudhi; |
| 2.68d | K: ātma|jāḥ |
| 2.68ab | A: yad yad yathā yādṛśaṃ ca yuddhaṃ vṛttaṃ abhūt tataḥ. |
| 3.1b | A: jana|kṣayaḥ. |
| 3.2b | A: gaja|vara. |
| 3.3a | A: yatra Karṇe; |
| 3.3cd | A: rājaṃs tat kṛtaṃ prāviśad bhayaṃ |
| 3.5ab | A: bhagnāyām agādhe viplavā iva |
| 3.8d | A: prādravan bhayāt |
| 3.9a | A: viśastra|kavacāḥ; |
| 3.9d | A: vīkṣyamāṇā |
| 3.11ab | A: hayān anye rathān anye gajān anye; |
| 3.11c | A: java|saṃpannān; |
| 3.11d | A: ājuhur |
| 3.14a | A: tadā nāgāś; |
| 3.14d | A: bhay’|āturāḥ |
| 3.15d | A: êdam abravīt |
| 3.16c | A: jaghane vartamāṇaṃ |
| 3.17c | A: n’ ôtsahed abhyatikrāntuṃ |
| 3.20a | A: ratha|hīnāś ca |
| 3.22a | A: pratyayudhyanta te |
| 3.23a | A: ayudhyata raṇe; |
| 3.23b | A: paryavasthitaiḥ |
| 3.24d | A: bhuja|vīrya|samāśritaḥ |
| 3.26a | A: padātayo ’tisaṃrabdhās; |
| 3.26cd | A: sarve pataṅgā jvalanaṃ yathā |
| 3.27c | B/K: vineduḥ |
| 3.28d | A: apothayat |
| 3.30c | A: Mādrī|putrau tu; |
| 3.30d | A: Sātyakiś ca mahā|rathaḥ; |
| 3.30f | A: hantu|kāmā mahā|balāḥ. |
| 3.31d | A: yuddham abhūn mahat |
| 3.32d | A: prākṣipad dhanuḥ |
| 3.33d | B/K: tvadīyāḥ prādravan bhayāt |
| 3.35b | A: Pāñcālānāṃ, A: mahārathāḥ; |
| 3.35d | A: na cirāt pratyapadyata. |
| 3.36b | A: a|mitra|gaṇa|sūdanaḥ; |
| 3.36c | A: Pāñcāla-. |
| 3.38c | A: na cirāt |
| 3.40a | A: te sarvāṃs; |
| 3.40d | A: vṛṣaṃ jitvā yathā vṛṣāḥ |
| 3.41d | A: balavān nṛ|pa |
| 3.43b | A: śara|bhūte |
| 3.44a | A: bhajyamāneṣu sainyeṣu; |
| 3.44d | A: samantāt samupādravat |
| 3.45c | A: Bharataśreṣṭho. |
| 3.47d | A: śekur abhivartitum |
| 3.48ab | A: n’ âtidūr’|âpayātaṃ taṃ; |
| 3.48b | B: kṛtabuddhi palāyane, K: kṛta|buddhiḥ palāyane |
| 3.49cd | A: yodhān idaṃ vacanam |
| 3.51a | A: sv|alpaṃ c’ âṃpi |
| 3.52b | A: kṛta|kilbiṣāḥ |
| 3.53b | A: yudhyataḥ |
| 3.54b | A: yāṃvanto vai; |
| 3.54d | A: kruddhasya vaśam eṣyatha; 3.54ef is not in A. |
| 3.55a | A: na ca karm’ âsti; |
| 3.55ef | A: su|cireṇ’ ârjitān lokān sa|dyo yodhaḥ samaśnute |
| 3.58a | A: Yudhiṣṭhira|purogāṃs tu |
| 4.1d | A: raṇe vinihatān dṛṣṭvā nāgān pattīṃś ca Bhārata. |
| 4.2c | A: gatānāṃ ca |
| 4.5f | A: vacanaṃ vacana|kṣamaḥ |
| 4.6b | A: vakṣyāmi Bhārata |
| 4.8d | A: yoddhyā vai kṣatra|bandhunā. |
| 4.9a | A: tasmād ghorāṃ; |
| 4.9c | A: tatra tvāṃ prativakṣyāmi |
| 4.12c | A: vartayiṣyāmaḥ |
| 4.13a | B/K: sarvair atha ca |
| 4.14a | A: Indra|kārmuka|vajr’|ābham |
| 4.15a | A: siṃha|nādena Bhīmasya |
| 4.18a | A: śvetāśva |
| 4.19a | B/K: uhyamānāṃś |
| 4.20b | A: ’stra|vidāṃ varaḥ; |
| 4.20c | A: śibire; |
| 4.20d | A: iv’ ôtthitaḥ |
| 4.23d | A: mṛga|gaṇā iva |
| 4.24d | A: virājatām |
| 4.25b | A: vartamānāni |
| 4.26b | A: tav’ ânīkāni sarvaśaḥ |
| 4.27b | A: vāta|bhrāntām iv’ ârṇave |
| 4.29a | A: ca bhrātā te |
| 4.30a | A: saṃbandhinas tathā bhrātṝn; |
| 4.30d | A: lokaṃ c’ ākramya mūrddhani |
| 4.31a | A: hato rājā; |
| 4.31c | A: ko v’’ êha |
| 4.32d | A: vīryāni harate hi naḥ |
| 4.34d | A: kakṣe ’gnir iva saṃjvalan |
| 4.35c | A: dārayeta girīn; |
| 4.35d | A: śoṣayeta ca |
| 4.36c | A: kṛtaṃ ca sakalaṃ for tat |
| 4.37c | A: tathā guptaṃ |
| 4.39d | B/K: ātmā vai |
| 4.41b | B/K: samena vā; |
| 4.41d | A: nītir |
| 4.42d | A: vibho |
| 4.43d | K: anuvindate |
| 4.44d | B/K: gantuḥ |
| 4.47b | A: Kauravasya hi |
| 4.48b | B/K: na ca Pārthaiś ca vigraham |
| 4.49cd | A: niśvāsaṃ mumoca ca mumoha ca, B: niḥśvasya śoca ca mumoha ca. |
| 5.1b | A: yaśasvinā |
| 5.3c | A: sārddhaṃ |
| 5.6c | A: udyamānaṃ |
| 5.7a | B/K: vinikṛto; |
| 5.7c | A: akṣa|dyute na |
| 5.8a | A: vipralabdho; |
| 5.8f | A: ev’ âbhipadyate |
| 5.9a | A: vilalāpa hi; |
| 5.9c | A: tan na |
| 5.10b | A: anyonya prati saṃhatau |
| 5.11a | A: ca hataṃ; |
| 5.11d | A: mad|arthe kathaṃ bhavet |
| 5.13d | A: saṃśamet |
| 5.14b | A: ābaddha|kaṃṭakau |
| 5.15d | A: prakuryātāṃ dvij’|ôttama |
| 5.16b | A: hy eka-. |
| 5.17c | A: śakyā |
| 5.19f | A: śuśrūṇāṃ |
| 5.20b | B/K: nirvāti; |
| 5.20d | A: saṃdheyaḥ sa |
| 5.21a | A: ca nāma bhuktt’’ êmāṃ |
| 5.22a | A: vai rājñāṃ |
| 5.25c | A: klibāyituṃ |
| 5.26a | A: bahubhi; |
| 5.27b | A: datā |
| 5.27b | A: dīnāś c’ âbhyuddhṛtā janāḥ |
| 5.28e | A: pitṝṇāṃ kṛtam |
| 5.29a | B/K: na dhruvaṃ sukham ast’ îti; |
| 5.29b | A: kuto rājyaṃ |
| 5.31a | B/K: vimucyeta |
| 5.32a | A: vilapaṃnn |
| 5.33a | A: tyakttā; |
| 5.33b | A: gatānāṃ paramāṃ; |
| 5.33d | A: śakra|lokatāṃ |
| 5.34a | A: ārya|vṛttīnāṃ |
| 5.37a | B/K: yāntaṃ; |
| 5.37b | A: c’ âiv’ âtivartibhiḥ; |
| 5.37c | B/K: api tat |
| 5.39b | A: nar’|âdhipāḥ; |
| 5.39d | A: pṛthivyāṃ śara- |
| 5.40c | A: tyakttā; |
| 5.40d | A: Indra|sadmasv adhiṣṭḥitāḥ |
| 5.41a | A: tais tv ayaṃ racitaḥ panthā |
| 5.42c | A: ṛṇaṃ pratiprayuṃjāno |
| 5.43a | A: pātayitvā; |
| 5.43d | A: dhrāvaṃ |
| 5.44a | A: tad bhaved; |
| 5.44c | A: sakhibhiś ca suhṛdbhiś ca |
| 5.46a | A: ôktāḥ |
| 5.47c | A: vi|niścitā |
| 5.49c | A: āruṇāṃ; |
| 5.49d | A: taj|jalaṃ |
| 6.1cd | A: sarva eva mahā|rāja yodhās tatra samāgatāḥ |
| 6.3c | A: rājanas |
| 6.4b | A: jita|kāśinaḥ |
| 6.5b | A: -saṃnnidhau |
| 6.7a | A: Duryodhana; |
| 6.7b | A: -ottame; |
| 6.7c | A/B/K: sarva|yuddha|vibhāva-. sarva|yuddha|vibhāga- is attested by Dn1 and Dn2. |
| 6.8a | A: sva|ṅga |
| 6.9b | A: -svanaiḥ; |
| 6.9c | A: puṣṭ’|āśliṣṭ’- |
| 6.9d | A: -ghan’|ôrasaṃ |
| 6.10a | A: jave bale; |
| 6.10b | A: Vinat’’|ātmaja|vātayoḥ |
| 6.11c | B/K: kāñcan’|ôpala- |
| 6.12a | A: su|vṛt’| |
| 6.13d | A: a|jeyaṃ śatrubhir |
| 6.14b | A: tatvataḥ |
| 6.15d | A: â|yonijena saḥ |
| 6.16b | A: rūpeṇ’ â|sadṛśaṃ; |
| 6.16d | A: guṇ’|ârṇavam arin|damam; |
| 6.16e | A: ātma|jas tūrṇaṃ; |
| 6.16f | A: hy’ Aśvatthāmānam |
| 6.17e | A: tasmā |
| 6.18a | A: kulena vīryeṇa |
| 6.20b | A: nṛ|pa|sattamāḥ; |
| 6.20d | A: devai |
| 6.21b | A: mahā|rathāḥ |
| 6.22ab | A: tato Duryodhanaḥ śalyaṃ bhūmau sthitvā rathe sthitam |
| 6.24 | A has the two extra pādas before “raṇaṃ yāte” Pāṇḍavān samara|prāptān samāsādya jigīmahe |
| 6.24f | A: Pāñcālāś |
| 6.25 | Not in A |
| 6.26a | A: yat tvaṃ māṃ |
| 6.27a | A: senā|patyena |
| 7.1b | B: Madra|rājñaḥ |
| 7.2b | A: vākyam idaṃ nṛ|pa |
| 7.4a | A: vijeṣye ca raṇe |
| 7.6f | B/K: kliṣṭa|rūpo |
| 7.7c | A: sainyeṣv avādyanta |
| 7.8a | B/K: kruṣṭāś c’ āsaṃs, A: tato yodhā; |
| 7.8c | A: c’ âpi |
| 7.9e | A: nikhilāṃ |
| 7.10b | A: sa|sur’|âsura|mānuṣān; |
| 7.10d | A: Somaka|Sṛñjayān |
| 7.11a | A: saṃstūyamānas; |
| 7.11d | K: dūrāmap akṛtātmabhiḥ. |
| 7.12b | A: Pāñcālān; |
| 7.12c | A: nihaniṣyāmi rāj’|êndra |
| 7.14a | A: Pāñcālāś |
| 7.19a | A: tadā śalye; |
| 7.19c | K: Karṇaṃ vyasanaṃ, B/K: kiñ cin; |
| 7.19d | A: menire Bharata|rṣabha |
| 7.21c | B/K: uṣitā suptā; |
| 7.21d | A: su|stha|cittā ca |
| 7.22d | A: sarva|kṣatrasya śṛṇvataḥ |
| 7.24a | A: etajñ jñātvā |
| 7.25c | A: ārtāryaniṃ hy ahaṃ; |
| 7.26d | A: tatvena Bharata|rṣabha |
| 7.27a | B/K: Bhīṣmas tathā |
| 7.28a | A: tasy’ ājau; |
| 7.28b | A: cintayann iva. |
| 7.30a | B/K: mahā|rājaḥ |
| 7.32b | A: pumān iha |
| 7.34c | A: tav’ âiva vijayo |
| 7.35b | A: Dhārtarāṣṭraṃ balaṃ |
| 7.37a | A: Bhīṣma|Droṇ’|ârṇavaṃ |
| 7.38b | A: kṣātra|balaṃ |
| 7.39a | A: ukttā |
| 7.40b | A: dharma|rājo; |
| 7.40d | A: Pāñcālān atha sainikān |
| 7.41b | A: Pāñcālāḥ |
| 7.42d | A: sainyaṃ pramuditaṃ niśi |
| 8.2a | A: rājñas tu |
| 8.3cd | Omitted in A. |
| 8.4cd | A: yodhan’|ârthaṃ hi sainyānāṃ yodhānāṃ c’ âpy udīryatām |
| 8.5c | A: sannaddhāny eva dadṛśur |
| 8.7f | A: samayaṃ cakrire tadā |
| 8.8a | A: na tu ekena; |
| 8.8b | A: kadā cid api |
| 8.9d | B/K: ca ha |
| 8.11a | B/K: Pāṇḍavā rājan |
| 8.12a | A: Bharata|śreṣṭhe; |
| 8.12c | B: samudbhūt’|ârṇav’|ākāram |
| 8.13b | A: mayā śrutaṃ |
| 8.14c | A: Bhīmasenena balinā |
| 8.17d | A: samāśvāsya |
| 8.18d | A: amanyata sutas tava |
| 8.19b | A: siṃhva|nādaṃ; |
| 8.19cd | A: tadā rājan Dhārtarāṣṭrān praviveśa mahad bhayam |
| 8.20a | A: samāśvāsya ca tadā |
| 8.22b | A: saindhav’|âśva |
| 8.24a | A: tad raṇe Madra|rājo |
| 8.25ab | Not in B/K; |
| 8.25c | A: Kṛtavarmā ca savye ’bhūt |
| 8.28a | A: Pāṇḍavās te; |
| 8.28b | A: sainyam a|ninditāḥ; |
| 8.28c | A: bhūtvā |
| 8.29cd | A: śalyasya vāhinīṃ tūrṇaṃ saṃgrāme c’ âbhidudruvuḥ |
| 8.30d | B/K: Bharata|rṣabhaḥ |
| 8.31a | A: Hārdikyaṃ tu; |
| 8.31b | A: Phālgunaḥ śatru|sūdanaḥ; |
| 8.31c | A: Saṃsaptaka-; |
| 8.30d | A: vegataś c’ âbhidudruve |
| 8.33c | B/K: sa|sainyau saha|sainyau |
| 8.35c | A: Pāṇḍaveyeṣu saṃyuge |
| 8.39b | A: hayānāṃ Bharata|rṣabha; |
| 8.39c | A: nava koṭyas |
| 8.42b | A: Madra|rāja|mate; |
| 8.42c | B/K: pratyudīyus te |
| 8.43a | A: śūrā; |
| 8.43b | A: saṃgrāme; |
| 8.43c | A: upāyātā; |
| 8.43d | A: Pāñcālāś |
| 8.44a | A: evam ete mahā|rāja; |
| 8.44c | A: upāyātā; |
| 8.44d | A: pūrva|sandhyāṃ |
| 8.45c | A: tāvakānāṃ Pāṇḍavānāṃ |
| 9.3a | A: nāgānāṃ bhīma-; |
| 9.3b | A: nisvano |
| 9.7d | B/K: prayayur Yama|sādanaṃ |
| 9.8a | A: nāgaṃ ratha|varāś c’ ânye; |
| 9.8c | A: s’|ântar’|āyudhitaṃ jaghnur |
| 9.13b | B/K: khuraiś citrā |
| 9.15b | A: nisvanena ca |
| 9.16b | A: nistriṃśānāṃ ca |
| 9.17c | A: udvejanto |
| 9.18b | A: vasudhā|tale; |
| 9.18cd | A: tālebhyaḥ phalānāṃ |
| 9.21cd | A: patitair bhāti vasudhā yathā śakra|dhvajais tathā |
| 9.22d | A: raṇ’|âṅgaṇaṃ |
| 9.26c | A: vidīryata |
| 9.27a | A: megha|saṃkāśāḥ; |
| 9.27c | A: vajra|rugṇā iva vibho |
| 9.28c | A: pradṛśyanta |
| 9.31a | A: -sampannā |
| 9.33a | A: pitṛ|lokāya; |
| 9.33c | K: -naubhis tai |
| 9.34d | A: pūrvaṃ dev’| |
| 9.35a | A: bāndhavāś c’ ânye; |
| 9.35c | A: krośadbhir bāndhavaiś c’ ânye; |
| 9.35d | A: bhay’|ārtā nivavartire |
| 9.37b | A: jan’|âdhipa; |
| 9.37d | A: tatr’ âiva va. |
| 9.38d | A: ca nedatuḥ |
| 9.39a | A: mahā|nādaṃ |
| 9.41d | A: jigīṣantau balaṃ tava |
| 9.44cd | A: āsit Pāṇḍavānāṃ mah’’|ātmanām |
| 9.45a | B/K: sah’ ânyonyaṃ; |
| 9.45c | A: eva bhagnās te |
| 9.46a | A: tyakttā; |
| 9.46d | A: tathā saṃbandhi|bāndhavān |
| 9.47a | A: tvarayanto hayān nāgān |
| 10.1d | A: mano|javān |
| 10.2b | A: Pāṇḍa|putro |
| 10.3a | A: prāpaya māṃ; |
| 10.3c | A: samarthā … Pārthāḥ |
| 10.4d | A: dharma|rājaḥ |
| 10.5a | A: āpatat; |
| 10.5c | A: vel’’ ôddhūtam |
| 10.7c | A: Kuruvaḥ. |
| 10.11a | A: paśyāma; |
| 10.11b | A: êtarasya vā |
| 10.13d | A: samarpayat |
| 10.16a | A: viratho; |
| 10.16c | A: avatarad |
| 10.17c | A: tāṃ ca |
| 10.19f | A: -sama|prabhaḥ |
| 10.22b | A: varau |
| 10.23a | A: abhyavarṣatāṃ tīkṣṇair |
| 10.24b | A: saṃhṛṣṭa; |
| 10.24d | A: vīryavān |
| 10.33b | A: śatru|ghnaṃ |
| 10.35d | A: vividhatuḥ |
| 10.39b | K: ca tathā nṛ|pa |
| 10.40c | A: charais tīkṣṇaiḥ |
| 10.41d | A: cchitvā tu |
| 10.42b | A: mahā|balaḥ |
| 10.44a | A: so ’nyat. |
| 10.45c | A: Sutasomaṃ ca |
| 10.46d | A: vegavān |
| 10.47c | A: sa vega|yuktaṃ; |
| 10.47d | A: Karṇa|putrasya. |
| 10.50d | A: Bharata|ṛṣabhaṃ |
| 10.52a | A: abhīs |
| 10.53c | B/K: pratyudyayuś ca tāṃs te tu; |
| 10.53d | A: samastā |
| 10.54cd | A: rājan mah’’|ātmano yoddhu|kāmāḥ |
| 10.56a | A: vīrā; |
| 10.56c | A: bāṇa|śabda|ravāṃś c’ ôgrān; |
| 10.56d | A: vividhā muhuḥ |
| 10.60c | K: abhyavadrata |
| 10.61a | A: Pāṇḍavāḥ śeṣā |
| 10.62c | A: na ca jajñur anīkāni; |
| 10.62d | A: vā pradiśas |
| 10.63d | B/K: vāryamāṇā |
| 10.64c | A: Pāṇḍavī senā |
| 11.1b | A: yudhyamāne |
| 11.1cd | A has two extra pādas between 11.1ab and 11.1cd: vyākule samapadyetāṃ varṣāsu saritāv iva. Note that these pādas are also found at śalya Parvan 10.65cd. |
| 11.1d | A: vinadatsu |
| 11.2c | A: vidruteṣu |
| 11.3a | A: prakṣaye dāruṇe jāte |
| 11.6b | A: taśitaiḥ |
| 11.7c | A: c’ âiva |
| 11.8a | A: -lakṣyāḥ; |
| 11.8b | A: rakṣitāś ca |
| 11.10d | A: Pāṇḍu|camūṃ |
| 11.11a | A: Madra|rājas tu saṃkruddho |
| 11.12a | A: Pāṇḍavā ’pi mahā|rāja; |
| 11.12c | A: vivyadhur |
| 11.13a | A: mahā|balaḥ |
| 11.14ab | A: prādur|āsaṃs tato rājan dur|nimittāny anekaśaḥ |
| 11.16c | A: tathā cakruḥ |
| 11.18c | A: alīyata |
| 11.19a | A: tatas tu; |
| 11.19b | B/K: saha|cāriṇāṃ; |
| 11.19c | A: tataḥ |
| 11.20c | A: abhyavarṣad adīn’|ātmā |
| 11.22d | A: ca mahā|balaḥ |
| 11.25c | A: nyapatan; |
| 11.25d | A: vyabhraman vyanadaṃs |
| 11.26f | A: megha|nādo |
| 11.28a | B: samardyat, K: saṃmardyat; |
| 11.28c | A: śara|varṣeṇa; |
| 11.28d | A: apīḍayat |
| 11.29d | A: mattaṃ dvi|pam |
| 11.30d | A: vegena nyapatac |
| 11.31b | A: pañcabhiḥ |
| 11.32c | A: abhyavarṣan mahā|vegaṃ |
| 11.33a | A: tudyamānaṃ |
| 11.37d | A: c’ âbhyahanad |
| 11.39d | B/K: dhat’|âśvāt |
| 11.40b | A: jaghān’ âśvāṃś ca |
| 11.42d | A: smayann iva; |
| 11.42f | A: tad’’ āhave |
| 11.43d | A: gadā|yukto |
| 11.44c | A: Kṛtavarm’’ âpy |
| 11.46a | A: kruddho raṇe Bhīmaḥ; |
| 11.46b | A: saṃdaṣṭa|daśana|cchadaḥ; |
| 11.46d | B/K: ādāya |
| 11.47d | A: prāṇ’|ânta|karaṇīm |
| 11.49a | A: candan’|âgaru-; |
| 11.49c | B/K: vasā|med’|ôpadigdh’|âṅgīṃ |
| 11.50d | A: gaja|madair iva |
| 11.51a | B/K: trāsanīṃ sarva|bhūtānāṃ |
| 11.52a | A: yathā; |
| 11.52cd | A: āhvayām āsa Kaunteyaḥ saṃkruddham Alak’’|âdhipam |
| 11.53b | A: Gandhamādane; |
| 11.53d | B/K: nadan Pārtho mahā|balaḥ; |
| 11.53e | A: vāryamāṇo ’pi bahubhir. |
| 11.54ab | A: vajra|maṇi|ratn’|āḍhyām aṣṭ’|âśrāṃ; |
| 11.54d | A: abhyadravad raṇe |
| 11.56d | B/K: ca so, A: ’bhyagāt. |
| 11.58a | A: bhinna|marmā |
| 11.59c | A: dhīr’|ātmā |
| 11.60c | B/K: te dṛṣṭvā |
| 12.5c | A: c’ âpare c’ âpi |
| 12.7d | A: yudhi yodho |
| 12.8c | B/K: āvartitau |
| 12.10c | A: iv’ āviddhā |
| 12.12d | A: sasṛje |
| 12.13c | A: muñcantī |
| 12.15a | A: gadā|nihatair |
| 12.16a | A: Madra|rājena; |
| 12.16d | A: âcal’|ôpamaḥ |
| 12.17d | A: dantin’’ êva hato ’calaḥ |
| 12.18d | A: nisvanaḥ |
| 12.19b | A: samucchrita|gadāv ubhau |
| 12.21a | A: prārthayānau |
| 12.22d | B/K: maṇḍalāni viceratuḥ; |
| 12.22ef | Not in A. |
| 12.23b | A: gadābhyāṃ bhṛśa|vikṣatau |
| 12.24b | A/B/K: hā|hā|kṛto ’bhavan; I have emended to hā|hā|kṛtā, following variants found in the Critical Edition apparatus (not Dn); |
| 12.24c | B/K: marmāṇi |
| 12.25a | A: tata; |
| 12.25b | A: ṛṣabhaṃ balī |
| 12.26a | A: kṣīva|vad |
| 12.31c | A: -paricchinnaḥ |
| 12.32b | A: Pāṇḍavānāṃ; |
| 12.32c | A: a|śaktam |
| 12.34b | A: mahā|balaḥ |
| 12.36a | B/K: tri|sāhasrās tathā |
| 12.41c | A: vimalā jajñus; |
| 12.41d | A: tamasi śāmite |
| 12.42b | A: ghore bhīru|bhayānake |
| 12.44b | A: bhartṛ|kārye viniścitāḥ |
| 12.47b | A: dharma|rājaṃ |
| 12.49a | A: prāvārya; |
| 12.49b | A: Madra|rājo mahā|yaśāḥ |
| 12.54b | A: saptabhiḥ |
| 12.55b | A: saṃgrāme kṣatra|saṃkṣaye; |
| 12.55c | A: saṃprāyacchac |
| 12.56d | A/B: âpaharad |
| 12.57b | A: ketuḥ chinno hasann iva |
| 12.61c | A: apaśyaṃ |
| 12.62ab | A: kruddho bāṇaiḥ; |
| 12.62c | A: pracchādayām āsa diśaḥ |
| 12.63c | B/K: babhūv’ âdbhuta|vikrānto |
| 13.4a | A: śaten’ âiva; |
| 13.4c | A: ath’ ākīrya |
| 13.5b | A: saptabhiḥ; |
| 13.5cd | A: vidhvā taṃ tu tatas tūrṇaṃ punar vivyādha pañcabhiḥ. |
| 13.7c | A: tri|saptatyā |
| 13.8d | A: vidhvā c’ âinaṃ |
| 13.10d | A: taṃ ca |
| 13.14d | A: rājan sa tu mahā|rathaḥ. |
| 13.17c | A: śūraḥ; |
| 13.17d | A: śar’|âughaiḥ samavārayat. |
| 13.21b | A: bhuja|cyutām; |
| 13.21d | B/K: -saṅghāiḥ |
| 13.22c | A: mīmena, B/K: prahitaṃ Bhīmasenena; |
| 13.22d | A: -bhūṣitam |
| 13.25c | A: n’ âmṛṣat taṃ tu |
| 13.27a | A: śalyo mahā|rāja; |
| 13.27c | A: vivyādha su|bhṛśaṃ kruddhas |
| 13.28c | A: pramukhe |
| 13.29d | A: Pāñcālān |
| 13.31b | A: mahā|balaḥ; |
| 13.31c | A: parivārya tataḥ; |
| 13.31d | A: vyakiran |
| 13.34c | A: Madrarājo ’tibalavān; |
| 13.34d | A: sainikāṃs tv akirac |
| 13.35a | A: samācchannān; |
| 13.35b | A: sa sainikān; |
| 13.35d | A: dharma|rājo |
| 13.36a | B/K: kathaṃ nu samare śakyaṃ; |
| 13.36c | B/K: rājan |
| 13.37c | A: Madr’|ēśvaraṃ |
| 13.38b | A: śara|vṛṣṭiṃ samutthitām |
| 13.40d | A: śakunānāṃ |
| 13.42b | A: adṛśyata |
| 13.43c | A: loḍyamānaṃ tathā |
| 13.44ab | B/K: yattāñ śaraiḥ saṃchādya māriṣa. |
| 13.45c | A: na śekus te tadā |
| 14.1b | A: bahubhir āśu|gaiḥ |
| 14.4a | A: te ’rjunaṃ; |
| 14.4c | A: ayodhayantaḥ |
| 14.6c | B/K: vinunn’|âṅgau |
| 14.7b | B/K: vā vibho, A: vibhau |
| 14.8b | A: rājann evaṃ na śrutam, K: na śrutam |
| 14.10d | A: vṛṣṭyā yath’’ âcalam |
| 14.12a | A: kop’|ôdbhūta- |
| 14.13a | A: v’’ âpi |
| 14.18 | A swops 14.18ab and 14.18cd. |
| 14.18a | A: -jananaṃ; |
| 14.18b | A: -vardhanam. |
| 14.27a | A: prahasya; |
| 14.27b | A: Gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ |
| 14.28b | A: Savyasācī mahā|rathaḥ; |
| 14.28d | A: tribhir vivyādha sāyakaiḥ |
| 14.29b | A: Droṇa|putras tad’’ âsmayat |
| 14.31a | A: cchinna|musalaṃ |
| 14.33b | A: mahā|mṛdhe; |
| 14.33d | A: manās’ îva |
| 14.34a | A: tribhir bāṇair; |
| 14.34d | A: su|mahā|balaḥ; |
| 14.34e | A: a|saṃbhrāntas tadā; |
| 14.34f | B: pauruṣeṣu vyavasthitaḥ |
| 14.35a | A: tu for ca; |
| 14.35b | A: mahā|rathaḥ |
| 14.36a | A: hy ājau; |
| 14.36b | A: Pāñcālānāṃ; |
| 14.36d | A: ev’ âbhyapadyata |
| 14.37a | A: dhanu |
| 14.38a | B/K: Surathaṃ taṃ tataḥ kruddham; |
| 14.38c | A: cukrodha |
| 14.39c | A: taṃ vīkṣya; |
| 14.39f | A: Yama|daṇḍa|sama|dyutim |
| 14.41c | A: vajreṇ’ êva; |
| 14.41d | B/K: parvatasy’ êva dīryataḥ |
| 14.42a | A: tasmiṃs tu nihate |
| 14.43d | A: Saṃsaptaka- |
| 14.44b | A: ekasya bahubhiḥ saha |
| 15.2a | A: āsīn |
| 15.3a | A: rājā tu |
| 15.5a | A: prekṣya |
| 15.9a | A: śalyas tu śara|varṣāṇi |
| 15.10a | A: tau ca |
| 15.11c | B: n’ âdhyagacchanta |
| 15.12d | A: Mādri|nandanaḥ |
| 15.13a | A: samare śalyaṃ; |
| 15.13d | A: smayamāna |
| 15.17f | A: senāpatir arin|damaḥ |
| 15.19d | A: tadā ciccheda māriṣa |
| 15.25a | A: Sātyakiṃ kṛtvā |
| 15.26c | A: Kauravyo |
| 15.28f | A: balī |
| 15.33b | A: Sātvatāś c’ âpi Sṛñjayāḥ; |
| 15.33c | A: abhyadravan, B: turṇaṃ; |
| 15.33d | A: -kāmyayā |
| 15.35b | A: vyatikṣepaḥ |
| 15.37ab | A: śar’|ândhakāre bahudhā kṛte tatra samantataḥ |
| 16.2c | A: kṣaṇen’ âiva tu |
| 16.3a | A: vadhyamānāḥ Kurubhiḥ; |
| 16.3d | A: Kṛṣṇa|Pārthayoḥ |
| 16.5a | A: Sahadevaś ca; |
| 16.5b | A: sa|sainyam samavārayat |
| 16.6a | K: nar’|êndrāś ca |
| 16.8a | A: samabhavad yuddhaṃ |
| 16.9a | A: tatra paśyāmahe; |
| 16.9d | A: ayudhyata |
| 16.14f | A: apīḍayat; |
| 16.15a | B/K: vadho v’’ âstu |
| 16.18b | A: Madrak’|ēśvaram |
| 16.19a | A: imau śūrau; |
| 16.19d | A: vīra|saṃmatau |
| 16.20c | A: mad|arthaṃ |
| 16.22c | A: svayaṃ samabhisandhāya |
| 16.23c | A: saṃyujyanta |
| 16.26ab | A: uktās tathā cakruḥ; |
| 16.26e | A: Pāñcālānāṃ |
| 16.27d | A: c’ âpi for c’ âiva; |
| 16.27e | A: Pāñcālāḥ |
| 16.30d | A: ast’|ôdayāv iva |
| 16.31d | A: varṣeṇa Maghavān iva. |
| 16.32b | A: nuciraṃ |
| 16.34d | K: iv’ āvahe |
| 16.35ab | A: Bhīmas tu raṇa|śauṇḍena tava putreṇa saṃgataḥ |
| 16.37c | A: cicchedāditya saṃkāṣaṃ; |
| 16.37d | A: hema|vibhūṣitam |
| 16.38d | A: Bhīmasenasya māna|da |
| 16.40b | A: ratha|śakyā |
| 16.42d | A: tato ’bhavat |
| 16.43b | A: mahā|balaḥ; |
| 16.43d | A: putraṃ tava parīpsavaḥ |
| 16.45c | A: saṃcodayann |
| 16.46a | A: tatr’ âdbhutam |
| 16.47d | A: bhallaiḥ for śaraiḥ |
| 16.52c | A: vitrestu |
| 16.55a | A: vyadṛśyetāṃ; |
| 16.55c | A: vīrau for śūrau |
| 16.56ab | A: puṣpitāv iva rejāte vane śālmali|kiṃśukā |
| 16.59f | A: kṣureṇa for bāṇena |
| 16.61c | A: dvābhyām atha śit’|âgrābhyām; |
| 16.61d | B/K: ubhau tat |
| 16.64c | B/K: smitvā |
| 17.2d | A: kṣatriyān for kṣatriyaṃ |
| 17.4b | A: s’|âśvāṃt |
| 17.5c | B/K: rathinaḥ for rathibhiḥ. |
| 17.8d | A/B/K: paryāptam ath’ āhvayanta. I follow the reading in the main text of the Critical Edition (not Dn). |
| 17.9a | A: nar’|êndraṃ; |
| 17.9c | A: nṛ|vīraṃ |
| 17.10c | A/B: -vegai |
| 17.12b | A: abhyavidhyat |
| 17.14c | A: vivyathatur |
| 17.15d | A: prakarṣator |
| 17.16d | A: saṃyuga|jāta|dṛpau |
| 17.17b | A: pragṛhya |
| 17.20c | A: coras for hy uras |
| 17.21a | A: prahṛṣṭo |
| 17.22c | A: śalyaṃ hi |
| 17.23a | B: śalye |
| 17.24d | A: ’bhimukhaṃ |
| 17.26b | B/K: Madr’|âdhipasy’ âtha |
| 17.27a | A: ath’ âpareṇ’; |
| 17.27b | B/K: saṃhananīya|madhyāt; |
| 17.27c | A: caturaḥ sa śīghraṃ; |
| 17.27d | A: tadā bhṛśaṃ |
| 17.28a | A: -dhanur|ddharāṇām |
| 17.33a | A: karpa; |
| 17.33b | A: ṣāṇḍavānāṃ; |
| 17.33c | A: nādaṃ pracakrur |
| 17.34b | A: âbhiguptaṃ, B/K: tath’’ âbhitaptaṃ; |
| 17.34d | A: vipaṇṇam |
| 17.35a | A: sahas’’ âvakīrṇo |
| 17.36b | A: krodhena dīpta-; |
| 17.36c | A: dṛṣṭvā tu, sa for sma; |
| 17.36d | A: samabhyadhāvaṃ |
| 17.37c | A: ’bhihat’|âśva-; |
| 17.37d | A: âbhikāṅkṣat. |
| 17.38a | A: tatr’ âpi; |
| 17.38c | A: smṛtvā manaḥ |
| 17.41b | A: su|dīptām |
| 17.42a | A: mahatā balena |
| 17.44c | A: saṃvarttak- |
| 17.45b | A: -bhakṣām |
| 17.46a | B/K: -patākāṃ |
| 17.47c | B/K: pareṇa for vareṇa |
| 17.48a | A: ety’ ebhigarjamāno |
| 17.50d | B/K: dahantī for vahantī |
| 17.52a | A: sa rathād; |
| 17.52b | B/K: saṃchinna|varmā |
| 17.53a | A: âbhimukhe; |
| 17.53c | K: nipātito |
| 17.54d | B/K: bhūmyā |
| 17.55d | B/K: c’ âbhavat |
| 17.56b | A/B/K: nihate. I follow Dn: nihato. |
| 17.57c | A: praśāntaṃ; |
| 17.57d | A: vyamuñcata |
| 17.58b | A: -dhanuḥ-; |
| 17.58d | A: Garutmān iva; |
| 17.58e | A: dehān ca niśitair; |
| 17.58f | A: nāśayat |
| 17.59e | A: kṣaraṃto sadharaṃ; |
| 17.59f | A: viśastr’|āyudha- |
| 17.60cd | A: bhrātuḥ sarvair guṇais tulyo rathī Pāṇḍavam abhyagāt |
| 17.61a | A: nara|vyāghro |
| 17.62d | A: śarābhyāṃ |
| 17.65cd | A: tac charīraṃ |
| 17.66d | A: Kuravo vipradudruvuḥ |
| 17.69b | A: a|prasahyaṃ duṣ|prasahyaṃ |
| 17.70b | A: Vārṣṇeyāv a|parājitau |
| 17.74a | A: dhanu-; |
| 17.74d | A: bala|vattaram |
| 17.75a | A: dhanu- |
| 17.79c | A: balaṃ ca |
| 17.80d | A: prasiktaṃ |
| 17.86d | A: tath’’ âṣṭābhiḥ |
| 17.88a | B/K: mah’’|êṣv|āsa|dhare |
| 17.89d | A: samantāt |
| 18.1a | A: śalye tu |
| 18.2f | B: Mādrān |
| 18.8a | A: Dhṛṣṭadyumna |
| 18.10d | A: Pāṇḍava|dhvajinī punaḥ |
| 18.11c | A: pracukruśus tatra tatra |
| 18.12b | A: ke cana; |
| 18.12e | B/K: Pañcālāś ca |
| 18.14a | B/K: vimathitaiḥ; |
| 18.14b | A/B/K: chinnair, I follow Dn; |
| 18.14c | A: pratyadṛśyanta |
| 18.16a | A: Duryodhanas tu; |
| 18.16c | A: kaś cit tatra cakre mahā|rathaḥ |
| 18.18a | A: kiṃ ca naḥ prekṣamāṇānāṃ |
| 18.19d | A: marṣayate |
| 18.21cd | A: alaṃ kroddhuṃ na c’ âiteṣām ayaṃ kāla upekṣitum |
| 18.22a | A: yāma sarve ’tra |
| 18.23a | A: parirakṣāmaḥ A omits Sañjaya uvāca. |
| 18.24a | A: uktas tato; |
| 18.24d | A: kampayan vai vasuṃ|dharām |
| 18.28b | B/K: hatā Madrās |
| 18.29d | B/K: -maṇḍalaṃ |
| 18.32b | A: avahaṃs tura|gā; |
| 18.32d | A: vidudruvuḥ; |
| 18.32f | A: śliṣṭā |
| 18.33b | A: dṛśyante nṛpa|sattama |
| 18.34c | A: c’ âiva for c’ âpi |
| 18.35b | A: -nisvanaiḥ; |
| 18.35b | A: -lakṣyāḥ |
| 18.37d | A: trāsitaṃ for bhrāmitaṃ |
| 19.1a | A: patite |
| 19.2b | A: ’rṇave ’plave, K: ’’plave ’rṇave |
| 19.4b | A: gajā iva |
| 19.5d | A: tava yodhasya |
| 19.7a | A: tu jaye |
| 19.9d | A: -coditāḥ |
| 19.10cd | A: dhāvantaḥś c’ âpy adṛśyanta śvasamānāḥ śar’|āhatāḥ |
| 19.11c | A: abhyadravanta Pāñcālāḥ |
| 19.12a | A: c’ âiva; |
| 19.12c | A: śaṅkha|nādaś ca |
| 19.13d | A: Pāñcālāḥ |
| 19.14b | A: jit’|âmitro; |
| 19.14d | A: dīptayā nṛ|pati|śriyā |
| 19.17d | A: upācaran |
| 19.18b | A: jānātu sa mahī|patiḥ |
| 19.19c | A: Duryodhana |
| 19.21d | A: api dur|āsadam |
| 19.22b | A: Mādrī|putrau ca Pāṇḍavau; |
| 19.22c | A: śūre for vīre; |
| 19.22d | B/K: pravīreṣu |
| 19.23a | A: kathaṃ teṣāṃ jayo na syād |
| 19.24a | A: Draupadī|tanayāḥ; |
| 19.24b | A: -putro |
| 19.25a | A: jagatāṃ nātho B: jagato natho |
| 19.26c | A: ath’ ânyān nṛ|patīn sarvān |
| 19.27d | A: dharma|yaśo- |
| 19.28d | A: prahṛṣṭāḥ |
| 19.30d | B/K: abravīd vijayāya ca |
| 19.31b | A: dhanuṣ|pāṇir avasthitaḥ |
| 19.32a | A: vartamānaṃ; |
| 19.32b | B/K: māṃ samantataḥ |
| 19.33a | A: paśya sūta mahat sainyaṃ; |
| 19.33b | A: abhividrutam |
| 19.34b | A: ghorān mahā|bhayān; |
| 19.34d | A: paripālayan |
| 19.41c | A: prakṣveḍāsphoṭa |
| 19.42a | A: asādya; |
| 19.42d | B/K: n’ ânyām akathayan |
| 19.44b | B/K: Pāṇḍavasya, A: mahā|rathāḥ; |
| 19.44d | B: avārayat |
| 19.46a | A: -paricchannāṃ |
| 19.48 | A has two extra pādas between 19.48ab and 19.48cd: babhau tatra mahā|rāja rudhireṇa pariplutaḥ |
| 19.51c | A: nivṛttaṃ; |
| 19.51d | A: bhayānakam |
| 19.52a | A: -purogās tu; |
| 19.52b | A: sarva|sainyā; |
| 19.52c | A: anvadhāvan |
| 19.54c | A: samare Pārthā |
| 19.56b | B/K: ca for vā; |
| 19.56c | B/K: na vā hanyuḥ |
| 19.60b | A: kruddhasya pramukhe |
| 19.62a | A: jitv’’ êha; |
| 19.62e | A: acireṇ’ ârjitāl lokān |
| 19.63a | A: tu vacanaṃ |
| 19.65d | A: Gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ |
| 19.66c | A: vīrā for hṛṣṭā; |
| 19.66d | A: yato vai |
| 20.1a | A: bal’|âughe |
| 20.3a | A: bhadra|kule prasūtaḥ; |
| 20.3e | A: samāsthito |
| 20.4c | B/K: sitaiḥ |
| 20.5b | A: Yam’|ālaye; |
| 20.5c | A: māsyāntaraṃ; |
| 20.5e | A: camūṃ pramṛdnato; |
| 20.5f | B: ’daityāḥ |
| 20.7b | A: samantāt; |
| 20.7c | A: na c’ âvatasthe; |
| 20.7d | A: vimardyamānaṃ |
| 20.8c | A: pradhāvitā |
| 20.9c | A: saṃpūjayaṃs te ca; |
| 20.9d | A: śaṅkhāñ pradadhmuḥ śaśi|saṃnikāśān |
| 20.10d | A: na mamarṣa kopāt |
| 20.12b | A: Pāñcāla|rājaṃ; |
| 20.12c | A: prerayām; |
| 20.12d | A: rāja- |
| 20.13a | A: sa taṃ dvi|paṃ sahas’’ âbhyāpatantam |
| 20.14a | B/K: parān |
| 20.15d | A: Pāñcāla- |
| 20.16c | A: pragṛhy’ āśu javena |
| 20.17b | B/K: sahasā vimṛdya |
| 20.18c | A: anvadhāvat |
| 20.19b | A: hy āpatato; |
| 20.19d | K: vāryamāṇāś ca |
| 20.21b | A: Pāñcāla|matsyā; |
| 20.21c | A: nādayantaś ca sarve |
| 20.22a | A: tvarito hi; |
| 20.22b | A: -śṛṅga|tulyām |
| 20.23c | A: samāsādya; |
| 20.23d | B: Pañcāla- |
| 20.24b | B: prasūtaṃ |
| 20.26a | A: kṛtt’|ôttam’|âṅgo |
| 21.3a | A: te vīrā; |
| 21.3c | A: sthitaṃ |
| 21.6d | K: divi|spṛk, A: stumahān |
| 21.7ab | B: vitrastastān Pañcālān; |
| 21.7b | K: Pañcālān |
| 21.8b | A: Kṣemakīrtiṃ |
| 21.9b | A: prakṣipantaṃ |
| 21.10a | A: tau siṃhāv iva nardantau |
| 21.11a | A: saha Pāñcālair |
| 21.13c | A: antarhitāv etau |
| 21.19cd | A: āropya ca mahā|vīryo mahā|buddhir mahā|balaḥ |
| 21.21c | A: sūtam aśvāṃś ca |
| 21.25a | B/K: yuyudhe Yuyudhānena; |
| 21.25c | B/K: kṛtas tena |
| 21.28b | A: arin|damam |
| 21.29a | A: tam c’ āropya; |
| 21.29c | A: āyoṃdhanād |
| 21.31a | A: n’ âvabudhyanta |
| 21.33d | A: Pāñcālānāṃ |
| 21.34a | A: Kaikayān; |
| 21.34b | A: Sṛñjayānāṃ ca; |
| 21.34d | A: śitair astrair avārayat |
| 21.35d | A: pratāpayan |
| 22.1c | A: nirutsaho |
| 22.3c | A: ratho gajo; |
| 22.3d | B/K: yaḥ syād |
| 22.4b | A: prapaśyāma |
| 22.7c | A: Duryodhano c’; |
| 22.7d | A: sa pumān iti me matiḥ |
| 22.8c | A: yad enaṃ |
| 22.9d | A: ca saptabhiḥ |
| 22.11c | A: abhyadhāvata |
| 22.12a | A: Nakulaś ca; |
| 22.12c | A: ghora|rūpair mahā|bāṇair |
| 22.13a | A: c’ âpi; |
| 22.13e | A: saptatyā; |
| 22.13f | A: ārdayan |
| 22.14b | A: bāṇa|varṣair |
| 22.15b | A: vīryaṃ c’ âiva |
| 22.16d | A: paryāvartanta |
| 22.17b | A: samajāyata |
| 22.19a | A: kruddhaṃ; |
| 22.19c | A: tato bāṇair; |
| 22.19e | A: prājñāyanta; |
| 22.19f | A: pradiśas tathā |
| 22.21b | A: atāḍayat; |
| 22.21d | A: suto yudhi; |
| 22.21f | A: kampayan |
| 22.23b | A: dharma|rājo |
| 22.24c | A: īkṣatāṃ |
| 22.27d | A: paras|para|kṛt’|āgasau |
| 22.28d | A: balaṃ |
| 22.31a | A: tato yuddhaṃ; |
| 22.31d | A: vana|hastinoḥ |
| 22.33c | A: asaṃhāryaṃ |
| 22.34a | A: na ca |
| 22.35c | A: utthāy’|ôtthāya ca |
| 22.36c | A: samāyuktā; |
| 22.36d | A: rathibhis tathā; |
| 22.36e | A: c’ âbhavad yuddhaṃ |
| 22.38c | A: vivyadhuś c’ âiva |
| 22.39a | B/K: patra|samudbhūtaṃ; |
| 22.39cd | A: pravāten’ ôdgataṃ rājan bahubhiś c’ âśva|sādibhiḥ |
| 22.40b | A: niśvāsaiś |
| 22.43a | A: tato ’paśyaṃ mahā|rāja; |
| 22.43c | A: yathā|prāṇaṃ yathā|jyeṣṭhaṃ |
| 22.44c | A: śabdaḥ su|tumulaḥ |
| 23.1a | A: tathā |
| 23.3c | A: teṣv eva |
| 23.7a | A: ca |
| 23.9a | A: rathibhiḥ sārdhaṃ |
| 23.12c | A: ājagmur abhirakṣantaḥ |
| 23.14b | A: ātatayinaḥ; |
| 23.14c | A: Pāñcālaiḥ |
| 23.15c | B/K: na ca tat |
| 23.16a | A: tathā |
| 23.17a | A: ninadatsu; |
| 23.17d | A: garjitena ca |
| 23.19d | A: sīmant’|ôddharaṇe kṛte |
| 23.20a | A: nirmaryāde tato yuddhe |
| 23.22d | A: vepathuś c’ âbhavad |
| 23.23c | A: yuddhāya saṃmantrya |
| 23.25d | A: akurvant’ âpare |
| 23.26b | A: labdha|lakṣyā |
| 23.27a | A: parai rājan |
| 23.31d | A: Pāṇḍavānāṃ mahad |
| 23.33b | A: pīḍya saṃsthitaḥ; |
| 23.33c | A: senāṃ niṣūdayaty eṣa |
| 23.34d | A: Pāñcāla- |
| 23.37c | A: raṇe tv |
| 23.36b | A: āvṛtāḥ |
| 23.38ab | A: Saubalaṃ … Pāṇḍavaḥ |
| 23.40c | B/K: vyatiṣṭhanta |
| 23.41b | A: ahāpuruṣa- |
| 23.46b | A: vipraviddhāś ca patribhiḥ |
| 23.48f | A: tamasā saṃvṛte sati |
| 23.52a | A: rakt’|ôkṣitaiḥś |
| 23.54a | A: rudhir’|ôkṣita|sarv’|âṅgair |
| 23.55c | A: hayai |
| 23.56d | K: chānta- |
| 23.57a | A: aśv’|ārohās tu |
| 23.58a | A: n’ êha śakyaṃ |
| 23.61a | A: Kauravyau; |
| 23.61b | A: rajo|maghe |
| 23.64a | A: te hy anyonyam |
| 23.65c | A: mahā|śabdas |
| 23.66e | A: āsīc caṭacaṭā|śabdaḥ; |
| 23.66f | A: stumulo loma- |
| 23.67a | A: śastrai; |
| 23.67b | A: pitṝn api |
| 23.68d | A: nyaghnan |
| 23.70a | K: prativiṣṭānām; |
| 23.70b | A: śīghra|cāriṇām |
| 23.72a | A: saṃrabdhā; |
| 23.72b | A: pipāsitāḥ |
| 23.74c | A: bhūmāv c’ âpy apatan; |
| 23.74d | A: āhatāḥ |
| 23.76a | A: nar’|âśva|kāya|saṃchannā |
| 23.79b | A: kabandhaś ca vyadṛśyata |
| 23.80a | A: ath’ ôtthiteṣu; |
| 23.80b | A: jan’|âdhipa; |
| 23.80d | A: yodhān kaṣmalam āviśat |
| 23.81b | A: Pāñcalānāṃ |
| 23.86c | K: bhraṣṭrāḥ; |
| 23.86d | A: puṇya|kṣayād yathā |
| 23.87a | B/K: āyattā; |
| 23.87b | B/K: jagmur mahā|have, A: mahā|mṛdhe; |
| 23.88c | A: bhrātṛn |
| 23.88c | B/K: prās’|âsi|bāṇa|kalilaṃ |
| 24.3b | A: mahā|rathaḥ; |
| 24.3c | A: tu vacaḥ; |
| 24.3d | A: ta ūcur; |
| 24.3f | A: mahā|rathaḥ |
| 24.4e | A: yatr’ âite su|tanu|trāṇā |
| 24.5a | A: śabdas tumulaḥ |
| 24.6a | A: taiḥ śūraiḥ; |
| 24.6b | A: tathā; |
| 24.6f | A: samareṣv a|nivartibhiḥ |
| 24.7b | A: rath’|ânīkair; |
| 24.7c | A: sa rathān |
| 24.12a | B/K: vivṛta-; |
| 24.12d | A: pracakrire |
| 24.15b | A: praviś’ âitaṃ |
| 24.18a | A: tu balaṃ; |
| 24.18d | A: ucyuta |
| 24.20b | A: pathyaṃ |
| 24.21b | A: pṛthivī|tale |
| 24.22c | B/K: śāntanoḥ |
| 24.24c | A: tat|putre ca |
| 24.28b | A: ca Sudakṣiṇe |
| 24.29a | A: ca nihatāñ |
| 24.30b | A: Bhīmasenena pātitān |
| 24.31a | A: rājñāṃ kule |
| 24.32a | A: ’bhyadhikaṃ |
| 24.34a | A: śāntanavo Bhīṣmo |
| 24.35a | A: maurḍhyād; |
| 24.35f | B/K: kasmai rocayed vadan |
| 24.36e | A: n’ âiva |
| 24.38ab | A: yāvat prāṇān dhārayati Dhārtarāṣṭro ’pi māna|da; |
| 24.38d | A: vicariṣyati pāpa|kṛt |
| 24.39a | B/K: yukto |
| 24.41c | A: avamanyata |
| 24.42a | A: bahubhiḥ |
| 24.47c | A: Duryodhanaṃ dur|ātmānaṃ |
| 24.49d | A: prāviśad raṇe |
| 24.50a | A: prāsa|khaḍga|śarair ghoraṃ, B/K: kunta|khaḍga|śarair ghoraṃ, Dn: śar’|âsana|varaṃ ghoraṃ. I follow manuscripts in the critical apparatus of the Critical Edition that read: śar’|âsana|vanaṃ ghoraṃ. |
| 24.51b | A: mahā|manāḥ |
| 24.52b | A: ’junam |
| 24.53d | A: iv’ âmbudaḥ |
| 24.61a | A: vana|gair; |
| 24.61c | A: sūkṣma|latā- |
| 24.64c | B/K: putrasya senāṃ |
| 25.1a | B/K: paśyatāṃ |
| 25.4e | A: bhagn’|ēṣā|yuga|cakr’|âkṣāḥ |
| 25.6c | A: pitṝn anye |
| 25.8c | B/K: niḥśvasanti sma |
| 25.9b | A: āśvāsy’ âtha; |
| 25.9c | B/K: vitṛṣṇāś |
| 25.12b | A: śibire svakān |
| 25.16a | A: Dhṛṣṭadyumnaś ca; |
| 25.16c | A: Nākuliś ca |
| 25.17c | A: su|saṃrabdhas |
| 25.18a | A: tataḥs tv; |
| 25.18b | A: jan’|âdhipaḥ |
| 25.21c | A: aśvāṃś ca caturo; |
| 25.20d | A/B/K: c’ ârpayat; I follow Dn: c’ ârpitaḥ |
| 25.24c | A: rathinaḥ pañca |
| 25.25c | A: aśobhanta nara|vyāghrā |
| 25.27a | A: sa for taiḥ; |
| 25.27d | A: apothayat |
| 25.29b | A: mata|gaj’|ôpamaḥ; |
| 25.29c | A: kareṇa gṛhya |
| 25.30d | A: śakṛn|mūtre prasusruvuḥ; |
| 25.30e | A: udvignaṃ |
| 25.33a | A: prabhinna|kumbhān su|bahūn |
| 25.34c | A: gārddha- |
| 25.35a | A: Dhṛṣṭadyumnaś ca |
| 25.36c | B: mahā|rājaṃ; |
| 25.36d | A: saha sarvaiḥ Prabhadrakaiḥ |
| 25.37e | A: apṛchan, A: te tu for tatra |
| 25.38a | B/K: te paśyamānā; |
| 25.38b | A: mahā|ratham |
| 25.39cd | Not found in A |
| 25.41b | A: gātrai; |
| 25.41c | A: saṃpīḍyamānāś ca; |
| 25.41d | A: iv’ âbruvan |
| 25.42a | A: sarva|balaṃ |
| 25.43d | A: dur|āsadam |
| 25.44b | B/K: prayayau |
| 25.45d | A: vinighnantaś ca, K: tāvakam |
| 25.46cd | B/K: parākrāntās tato vīrā nirāśā |
| 25.47a | A: parikṣīṇa|balān; |
| 25.47c | B/K: vyaṅgena |
| 25.48c | A: vyavasthāpya |
| 25.49d | B/K: tatra n’ âbhūd |
| 25.50c | A: rathaiḥ catuḥ- |
| 25.53a | A: mūhūrtād iva tat; |
| 25.53b | B/K: avidhyata |
| 25.54a | A: atipiṣṭair; |
| 25.54c | A: n’ âtiprasiddh’’ êva |
| 25.55a | A: ratha|mārgāṃs tataś; |
| 25.55d | A: vyacakarṣan |
| 26.3f | A: abhidravan |
| 26.7a | A: mahā|rājaḥ |
| 26.8c | A/B/K: upāseduḥ; I follow Dn and the Critical Edition: apāsedhan. |
| 26.10d | A: mahā|ratham |
| 26.11e | A: rathād tūrṇaṃ; |
| 26.11f | A: bhūmau rājan |
| 26.12b | A: vivyādha te sutaḥ; |
| 26.12c | A: gārddha|patrāṇāṃ |
| 26.15b | A: nārācena for tīkṣṇena |
| 26.17c | A: ekaika, A: nyavadhīt |
| 26.22b | A: mahā|rathaḥ |
| 26.23d | B/K: yudhi for babhau |
| 26.24a | A: tayos tatra śarair muktair Yama|daṇḍa|nibhaiḥ śitaiḥ; |
| 26.24d | A: khaṃ ca sarvā diśas tathā |
| 26.25a | A: Sutarvā |
| 26.27d | A: bāṇair |
| 26.30b | A: mah’’|ātmanaḥ |
| 26.35d | A: sa virājate |
| 26.37d | A: sainyāni māriṣa |
| 26.38a | A: tu for ca |
| 26.39d | A: kṛpaṇaṃ |
| 27.3b | A: parivāritāḥ |
| 27.4c | A: yodhān |
| 27.9b | A: arindamam |
| 27.10c | B/K: -balas tāta |
| 27.11b | A: sagrāme |
| 27.13d | A: Bhīmasenena pātitāḥ |
| 27.14ab | A: Droṇo hato Vaikartanas tathā |
| 27.17c | A: kālād dhi; |
| 27.17d | A: kasya ci |
| 27.18c | B/K: ady’ âhnā hi |
| 27.19b | B/K: iha for iti, A: cintayet; |
| 27.19f | A: a|mānuṣāḥ |
| 27.21c | A: ahara dyūte |
| 27.22a | A: vetsyanti; |
| 27.22d | A: raṇe for yudhi |
| 27.24b | B/K: yadi for adya |
| 27.25a | A: tv etad |
| 27.26b | A: manasvinā |
| 27.34d | A: vicakarta |
| 27.35b | A: vyadhaman niśitaiḥ |
| 27.39a | A: sa vai patan mṛdhe rājan; |
| 27.39b | B/K: tataḥ for tava |
| 27.40c | A: āhanat |
| 27.41a | A: tatas taṃ prādravat; |
| 27.41c | A: krodha|viṣaṃ dīptaṃ |
| 27.42d | A: prāhanat |
| 27.43a | B/K: samādāya |
| 27.47c | A: abhyayād |
| 27.48d | A: śaraiḥś |
| 27.50c | A: parivavru; |
| 27.50d | A: viśikhāṃc chitān |
| 27.52a | A: t’ ûcchidyamāneṣu; |
| 27.52b | A: mahā|balāḥ; |
| 27.52ef | A: tāṃs tu sarvāṃc charais tīkṣṇair |
| 27.54a | A: ākulaṃ |
| 28.1b | A: nara|vāji|gaja|kṣaye |
| 28.3cd | A: śakunis tu mahā|rāja vivyādha ca |
| 28.4f | A: ā karṇāt prahitaiḥ |
| 28.5d | A: dhārābhir iva toya|daḥ |
| 28.7c | B/K: s’|ândhakāram |
| 28.9b | A: haya|yodhibhiḥ |
| 28.10ab | A: asibhiḥ śaktibhiś c’ âiva tomaraiś ca samantataḥ |
| 28.13c | A: sa|tanu|trāṇaiḥ (omits ca) |
| 28.14c | A: -saṃkīrṇā |
| 28.16a | A: rājan for śūraḥ |
| 28.19a | A: vidhvastāḥ |
| 28.21cd | A: yo vīro yudhi |
| 28.23cd | A: -saṃkāśaḥ kṣubhitaḥ sarvato ’bhavat |
| 28.24a | A: tāṃs tataḥ |
| 28.25a | A: pratyāśvāsya |
| 28.27c | A: tu for ca |
| 28.30a | K: śūrāḥ |
| 28.32c | A: viniśvasya |
| 28.37a | A: dvidhā cchinnaṃ; |
| 28.37d | A: mogh’’ âbhyapatad |
| 28.39b | A: kāñcana|bhūṣitaiḥ |
| 28.45a | A: svam aṃśam anutiṣṭantaṃ; |
| 28.45f | A: vyākṣipat |
| 28.46b | A: gārddha- |
| 28.47b | A: nigṛhya |
| 28.48a | A: mūṭha |
| 28.50a | B/K: nihaniṣyāmi |
| 28.51c | A: nara|śārdūlo; |
| 28.51d | A: vegen’ âbhijaghāna |
| 28.52d | A: pradahann iva |
| 28.54c | B/K: kṛto viddhaś ca |
| 28.56a | A: tataḥs |
| 28.60c | A: prāvairayat |
| 28.61 | Not in A |
| 28.63a | A: vipradrutāḥ |
| 28.64c | A: samare prahṛṣṭāḥ |
| 28.65b | A: hṛṣṭā stuvantaḥ for dṛṣṭvā bruvāṇāḥ; |
| 28.65c | A: dur|ātmā |
| 29.5a | A: te hatāḥ |
| 29.7b | A: ca paran|tapaḥ; |
| 29.7c | A: sahitān rājan |
| 29.10a | A: abhyāpatitān |
| 29.12d | B/K: diśaḥ sa|pradiśas tathā |
| 29.13b | A: nisṛtya |
| 29.16e | B/K: sarvataḥ siddhān |
| 29.19c | A: tadā |
| 29.23f | A: raṇāt for bhayāt |
| 29.25b | A: nar’|âdhipa |
| 29.28c | A: abhyadhāvanta |
| 29.30c | A: rājann for tiṣṭhann |
| 29.36d | A: kadā cana |
| 29.39c | A: evaṃ |
| 29.41c | A: n’ âśakad |
| 29.42d | B/K: mokṣam āhave |
| 29.43d | A: samapṛcchata |
| 29.48c | A: suto |
| 29.54b | A: acodayan |
| 29.55a | A: apṛcchanta ca |
| 29.58a | A: dhiṅ na sa |
| 29.63a | A: vikrośatīnāṃ ca |
| 29.64a | A: tatas tu; |
| 29.64b | A: krandantyo vai |
| 29.65c | B/K: lulucuś |
| 29.66b | A: uras tathā |
| 29.68f | A: jana|rakṣiṇaḥ |
| 29.69b | A: apare janāḥ |
| 29.78d | A: prekṣamāṇā |
| 29.79d | A: vyādhāvan nagaraṃ prati |
| 29.80c | B/K: anujñāya |
| 29.81a | A: enaṃ; |
| 29.81f | A: veśyā|putraṃ |
| 29.85cd | A: asmin Kuru|kṣaye vṛtte diṣṭyā tvaṃ putra jīvasi |
| 29.86c | A: etan me |
| 29.87e | B/K: svakaṃ sa hayam utsṛjya |
| 29.88d | A: prādradhaṃn |
| 29.89b | A: sarvaśaḥ |
| 29.91b | A: veśyāputreṇa; |
| 29.91c | A: prāpta|kālam idaṃ sarvaṃ; |
| 29.91f | K: abramīt |
| 29.92b | B/K: bruvatā Bharata|kṣaye |
| 29.93b | A: vīra|bhayāt |
| 29.94c | A: vācyamānasya |
| 29.94e | A: vyasanāttasya; |
| 29.94f | A: jīvase putra sarvaśaḥ |
| 29.96a | K: samanuprāpya |
| 29.97b | A: iva kṣayam; |
| 29.97d | Dn: kṛṣṭa|nāgaṃ saro yathā. Dn3: kaṣṭa-. Other manuscipts in the Critical Edition also have: hṛta|nāgam iv’ āśayaṃ |
| 29.98d | B/K: niśaśvāsa śanaiḥ śanaiḥ |