Join
Name

Email

This page contains a full list of variants and emendations to the Sanskrit text which are not included in the printed edition of Maha·bhárata Book IX: Shalya (volume one of two).

The Sanskrit text is based on Kinjawadekar's edition of the “vulgate” established by Nīlakaṇṭha, a Marāṭhī brahmin living in the seventeenth century. I have also referred to variants found in two other editions of Nīlakaṇṭha’s text, which were published in the nineteenth century in Bombay, and I have occasionally made use of the Critical Edition (where Nīlakaṇṭha variants are found in the critical apparatus under Dn). I have not listed all Dn variants, but only those I considered particularly relevant.

Edition K: The Mahābhāratam with the Bharata Bhawadeepa Commentary of Nīlakaṇṭha. Edited by Ramachandrashastri Kinjawadekar. 1929–36. 7 vols. Poona: Chitrashala Press.

Edition A: The Mahābhārata with Nīlakaṇṭha's Commentary. Edited by Balakrishna Karbelkar et al. 1862. 8 vols. Bombay: Bapusadashiva Press.

Edition B: The Mahābhārata with Nīlakaṇṭha’s Commentary. Edited by A. Khadilkar. 1862–63. 8 vols. Bombay: Ganapati Krishnaji’s Press.

Critical Edition: The Mahābhārata. Critically edited by V. K. Sukthankar, S. K. Belvalkar, P. L. Vaidya et al. 1933–66. 19 vols. Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute.

Variants and Emendations

Before 1.1

A/B begin with: śrī|ganeśāya namaḥ before “Nārāyaṇaṃ namas|kṛtya”.

1.2ab

A: balaṃ svakaṃ dṛṣṭvā Suyodhanaḥ.

1.4cd

A: magno nirviṇṇaḥ.

1.5cd

A: sva|śibiraṃ prāyād dhata|śeṣair.

1.8c

B/K: rājā.

1.9c

A: abhavad Bharata|śreṣṭha.

1.10c

A: hata|sainyo ’tha mady’|âhne;

1.10d

A: pātitaḥ.

1.12b

A: parivārya mahā|rathaiḥ;

1.12c

A: āhūya vegena.

1.14c

A: puraṃ dīno

1.15a

A: praviśya ca purīṃ;

1.15d

A: praviveśa niveśanaṃ.

1.16a

A: ruroda sa;

1.16c

B/K: sma.

1.17ab

A: aho sa balavān kālo gatiś ca viṣamā tathā;

1.17d

A: yatr’ âvadhyanta.

1.18a

A: tu pure;

1.18e

A: praruroda bhṛś’|ôdvigno;

1.18f

A: susvaraṃ.

1.19b

A: tat puraṃ ca samantataḥ.

1.20b

A: tatra strī|puruṣāṃs tadā.

1.23b

A: hitaiḥ sadā.

1.24d

B/K: vākya|saṃdigdhayā.

1.26c

A: Saṃsaptakā;

1.26f

B/K: Yavanā vinipātitāḥ.

1.27c

A: udīcyāś nihatāḥ;

1.27d

A: nar’|âdhipa;

1.27f

A: sarvaśo nihatā.

1.29a

B/K: Dhṛṣṭadyumno mahā|rāja.

1.30a

A: Pāñcālāś ca nara|vyāghrāś, B: Pañcālaś ca;

1.30f

A: Vṛṣaseno mahā|balaḥ.

1.31b

A: gajāś ca viniṣūditāḥ;

1.31d

A: hayāś ca patitā;

1.31f

A: kṛtaṃ vibho.

1.33b

A: Dhārtarāṣṭrās tathā trayaḥ.

1.36c

A: nipapāta mahā|rāja

1.38d

A: vacaś ca tāḥ

1.39cd

B: pralāpa|yuktā mahatī citra|nyastā paṭe yathā;

1.39d

K: citra|nyastaṃ paṭe yathā.

1.44b

A: mahī|patiḥ;

1.44c

A: mahī|pāla;

1.44e

A: niśvasan panna|ga iva.

1.47d

A: bhraśyate

1.48b

A: tā striyo;

1.48d

B/K: vepamānaḥ.

1.49ab

A: sarvā tā striyo Bharata|rṣabha;

1.49c

A: tataḥ sarve.

1.50a

A: nara|patiṃ taṃ tu.

1.51a

A: niḥśvasantaṃ;

1.51d

B/K: madhureṇa ca.

2.1d

B/K: duḥkhāntaraṃ

2.2a

A: niśvasya;

2.2d

A: tato vacanam abravīt.

2.5c

A: adya śrutvā hatān putrān;

2.5d

A: bhṛśaṃ me dīryate manaḥ.

2.6a

A: andhatvād yadi teṣāṃ tu.

2.7a

B/K: atikramya.

2.8b

A: hṛt’|aiśvaryān mah’’|âujasaḥ;

2.8c

A: na labhe vai.

2.11d

A: vihāya kv’ âbhigacchasi.

2.13a

A: uṭṭhitaṃ kāle.

2.14b

A: snehen’ āklinna-

2.16cd

A: Bhūriśravāḥ śalaś c’ âiva Somadatto ’tha Bāhlikaḥ.

2.18a

A: mlecchāś ca bahu|sāhasrāḥ.

2.19c

A: śrutāyuś cācyutāyuś ca;

2.19d

A: śatāyuś c’ âiva

2.21d

A: tyaktvā mahā|raṇe

2.22d

A: Pāñcālāṃś

2.24b

A: samartho ’smi nivāraṇe;

2.24d

A: saṃkruddho ’py

2.25c

A: sarva ete vai.

2.26c

B/K: Karṇa eko

2.28a

A: tasy’ âhaṃ;

2.28d

A: Pāṇḍavān mṛdhe;

2.29ab

A: teṣāṃ madhye vihanyante mat|putrā Vāyusūnunā

2.32ab

Missing in A;

2.32e

A: mahā|rājaḥ

2.34c

A: śrutāyuś c’ âcyutāyuś ca

2.37a

A: āvantyau nihatau;

2.37b

A: nar’|âdhipaḥ;

2.37c

A: Saṃsaptakāś ca bahavaḥ

2.38a

A: tathā rājā;

2.39c

A: ārṣyaśṛṅgaś

2.41

Not in A.

2.42ab

A: yatra śūrā mah’’|ātmānaḥ sarva|śastr’|âstra|pāragāḥ

2.46a

A: ahaṃ vimuktaḥ svair; B: viyuktaḥ stair

2.48b

A: vanāya gamanād ṛte.

2.49c

A: Duḥśāsano Viśalpaś ca

2.51b

Dn has: Duryodhana|vadaṃ prati

2.53c

A: ca niśvasya

2.54ab

A: śokena mahat’’ āviṣṭaḥ saṃtapto Bharata|rṣabhaḥ

2.55b

A: pātitaṃ;

2.55d

K: kim akurvata

2.60d

A: vacas tu tat.

2.60f

A: Viduraḥ sarva|dharma|vit;

2.61b

A: satyam īritaṃ.

2.62a

A: ko vai.

2.63a

A: ko rakṣaṃn dakṣiṇaṃ.

2.64b

A: mahā|balaḥ for mahā|rathaḥ.

2.66a

A: Pāñcālāś.

2.67b

A: tath’’ ôbhau sātvatau yudhi;

2.68d

K: ātma|jāḥ

2.68ab

A: yad yad yathā yādṛśaṃ ca yuddhaṃ vṛttaṃ abhūt tataḥ.

3.1b

A: jana|kṣayaḥ.

3.2b

A: gaja|vara.

3.3a

A: yatra Karṇe;

3.3cd

A: rājaṃs tat kṛtaṃ prāviśad bhayaṃ

3.5ab

A: bhagnāyām agādhe viplavā iva

3.8d

A: prādravan bhayāt

3.9a

A: viśastra|kavacāḥ;

3.9d

A: vīkṣyamāṇā

3.11ab

A: hayān anye rathān anye gajān anye;

3.11c

A: java|saṃpannān;

3.11d

A: ājuhur

3.14a

A: tadā nāgāś;

3.14d

A: bhay’|āturāḥ

3.15d

A: êdam abravīt

3.16c

A: jaghane vartamāṇaṃ

3.17c

A: n’ ôtsahed abhyatikrāntuṃ

3.20a

A: ratha|hīnāś ca

3.22a

A: pratyayudhyanta te

3.23a

A: ayudhyata raṇe;

3.23b

A: paryavasthitaiḥ

3.24d

A: bhuja|vīrya|samāśritaḥ

3.26a

A: padātayo ’tisaṃrabdhās;

3.26cd

A: sarve pataṅgā jvalanaṃ yathā

3.27c

B/K: vineduḥ

3.28d

A: apothayat

3.30c

A: Mādrī|putrau tu;

3.30d

A: Sātyakiś ca mahā|rathaḥ;

3.30f

A: hantu|kāmā mahā|balāḥ.

3.31d

A: yuddham abhūn mahat

3.32d

A: prākṣipad dhanuḥ

3.33d

B/K: tvadīyāḥ prādravan bhayāt

3.35b

A: Pāñcālānāṃ, A: mahārathāḥ;

3.35d

A: na cirāt pratyapadyata.

3.36b

A: a|mitra|gaṇa|sūdanaḥ;

3.36c

A: Pāñcāla-.

3.38c

A: na cirāt

3.40a

A: te sarvāṃs;

3.40d

A: vṛṣaṃ jitvā yathā vṛṣāḥ

3.41d

A: balavān nṛ|pa

3.43b

A: śara|bhūte

3.44a

A: bhajyamāneṣu sainyeṣu;

3.44d

A: samantāt samupādravat

3.45c

A: Bharataśreṣṭho.

3.47d

A: śekur abhivartitum

3.48ab

A: n’ âtidūr’|âpayātaṃ taṃ;

3.48b

B: kṛtabuddhi palāyane, K: kṛta|buddhiḥ palāyane

3.49cd

A: yodhān idaṃ vacanam

3.51a

A: sv|alpaṃ c’ âṃpi

3.52b

A: kṛta|kilbiṣāḥ

3.53b

A: yudhyataḥ

3.54b

A: yāṃvanto vai;

3.54d

A: kruddhasya vaśam eṣyatha; 3.54ef is not in A.

3.55a

A: na ca karm’ âsti;

3.55ef

A: su|cireṇ’ ârjitān lokān sa|dyo yodhaḥ samaśnute

3.58a

A: Yudhiṣṭhira|purogāṃs tu

4.1d

A: raṇe vinihatān dṛṣṭvā nāgān pattīṃś ca Bhārata.

4.2c

A: gatānāṃ ca

4.5f

A: vacanaṃ vacana|kṣamaḥ

4.6b

A: vakṣyāmi Bhārata

4.8d

A: yoddhyā vai kṣatra|bandhunā.

4.9a

A: tasmād ghorāṃ;

4.9c

A: tatra tvāṃ prativakṣyāmi

4.12c

A: vartayiṣyāmaḥ

4.13a

B/K: sarvair atha ca

4.14a

A: Indra|kārmuka|vajr’|ābham

4.15a

A: siṃha|nādena Bhīmasya

4.18a

A: śvetāśva

4.19a

B/K: uhyamānāṃś

4.20b

A: ’stra|vidāṃ varaḥ;

4.20c

A: śibire;

4.20d

A: iv’ ôtthitaḥ

4.23d

A: mṛga|gaṇā iva

4.24d

A: virājatām

4.25b

A: vartamānāni

4.26b

A: tav’ ânīkāni sarvaśaḥ

4.27b

A: vāta|bhrāntām iv’ ârṇave

4.29a

A: ca bhrātā te

4.30a

A: saṃbandhinas tathā bhrātṝn;

4.30d

A: lokaṃ c’ ākramya mūrddhani

4.31a

A: hato rājā;

4.31c

A: ko v’’ êha

4.32d

A: vīryāni harate hi naḥ

4.34d

A: kakṣe ’gnir iva saṃjvalan

4.35c

A: dārayeta girīn;

4.35d

A: śoṣayeta ca

4.36c

A: kṛtaṃ ca sakalaṃ for tat

4.37c

A: tathā guptaṃ

4.39d

B/K: ātmā vai

4.41b

B/K: samena vā;

4.41d

A: nītir

4.42d

A: vibho

4.43d

K: anuvindate

4.44d

B/K: gantuḥ

4.47b

A: Kauravasya hi

4.48b

B/K: na ca Pārthaiś ca vigraham

4.49cd

A: niśvāsaṃ mumoca ca mumoha ca, B: niḥśvasya śoca ca mumoha ca.

5.1b

A: yaśasvinā

5.3c

A: sārddhaṃ

5.6c

A: udyamānaṃ

5.7a

B/K: vinikṛto;

5.7c

A: akṣa|dyute na

5.8a

A: vipralabdho;

5.8f

A: ev’ âbhipadyate

5.9a

A: vilalāpa hi;

5.9c

A: tan na

5.10b

A: anyonya prati saṃhatau

5.11a

A: ca hataṃ;

5.11d

A: mad|arthe kathaṃ bhavet

5.13d

A: saṃśamet

5.14b

A: ābaddha|kaṃṭakau

5.15d

A: prakuryātāṃ dvij’|ôttama

5.16b

A: hy eka-.

5.17c

A: śakyā

5.19f

A: śuśrūṇāṃ

5.20b

B/K: nirvāti;

5.20d

A: saṃdheyaḥ sa

5.21a

A: ca nāma bhuktt’’ êmāṃ

5.22a

A: vai rājñāṃ

5.25c

A: klibāyituṃ

5.26a

A: bahubhi;

5.27b

A: datā

5.27b

A: dīnāś c’ âbhyuddhṛtā janāḥ

5.28e

A: pitṝṇāṃ kṛtam

5.29a

B/K: na dhruvaṃ sukham ast’ îti;

5.29b

A: kuto rājyaṃ

5.31a

B/K: vimucyeta

5.32a

A: vilapaṃnn

5.33a

A: tyakttā;

5.33b

A: gatānāṃ paramāṃ;

5.33d

A: śakra|lokatāṃ

5.34a

A: ārya|vṛttīnāṃ

5.37a

B/K: yāntaṃ;

5.37b

A: c’ âiv’ âtivartibhiḥ;

5.37c

B/K: api tat

5.39b

A: nar’|âdhipāḥ;

5.39d

A: pṛthivyāṃ śara-

5.40c

A: tyakttā;

5.40d

A: Indra|sadmasv adhiṣṭḥitāḥ

5.41a

A: tais tv ayaṃ racitaḥ panthā

5.42c

A: ṛṇaṃ pratiprayuṃjāno

5.43a

A: pātayitvā;

5.43d

A: dhrāvaṃ

5.44a

A: tad bhaved;

5.44c

A: sakhibhiś ca suhṛdbhiś ca

5.46a

A: ôktāḥ

5.47c

A: vi|niścitā

5.49c

A: āruṇāṃ;

5.49d

A: taj|jalaṃ

6.1cd

A: sarva eva mahā|rāja yodhās tatra samāgatāḥ

6.3c

A: rājanas

6.4b

A: jita|kāśinaḥ

6.5b

A: -saṃnnidhau

6.7a

A: Duryodhana;

6.7b

A: -ottame;

6.7c

A/B/K: sarva|yuddha|vibhāva-. sarva|yuddha|vibhāga- is attested by Dn1 and Dn2.

6.8a

A: sva|ṅga

6.9b

A: -svanaiḥ;

6.9c

A: puṣṭ’|āśliṣṭ’-

6.9d

A: -ghan’|ôrasaṃ

6.10a

A: jave bale;

6.10b

A: Vinat’’|ātmaja|vātayoḥ

6.11c

B/K: kāñcan’|ôpala-

6.12a

A: su|vṛt’|

6.13d

A: a|jeyaṃ śatrubhir

6.14b

A: tatvataḥ

6.15d

A: â|yonijena saḥ

6.16b

A: rūpeṇ’ â|sadṛśaṃ;

6.16d

A: guṇ’|ârṇavam arin|damam;

6.16e

A: ātma|jas tūrṇaṃ;

6.16f

A: hy’ Aśvatthāmānam

6.17e

A: tasmā

6.18a

A: kulena vīryeṇa

6.20b

A: nṛ|pa|sattamāḥ;

6.20d

A: devai

6.21b

A: mahā|rathāḥ

6.22ab

A: tato Duryodhanaḥ śalyaṃ bhūmau sthitvā rathe sthitam

6.24

A has the two extra pādas before “raṇaṃ yāte” Pāṇḍavān samara|prāptān samāsādya jigīmahe

6.24f

A: Pāñcālāś

6.25

Not in A

6.26a

A: yat tvaṃ māṃ

6.27a

A: senā|patyena

7.1b

B: Madra|rājñaḥ

7.2b

A: vākyam idaṃ nṛ|pa

7.4a

A: vijeṣye ca raṇe

7.6f

B/K: kliṣṭa|rūpo

7.7c

A: sainyeṣv avādyanta

7.8a

B/K: kruṣṭāś c’ āsaṃs, A: tato yodhā;

7.8c

A: c’ âpi

7.9e

A: nikhilāṃ

7.10b

A: sa|sur’|âsura|mānuṣān;

7.10d

A: Somaka|Sṛñjayān

7.11a

A: saṃstūyamānas;

7.11d

K: dūrāmap akṛtātmabhiḥ.

7.12b

A: Pāñcālān;

7.12c

A: nihaniṣyāmi rāj’|êndra

7.14a

A: Pāñcālāś

7.19a

A: tadā śalye;

7.19c

K: Karṇaṃ vyasanaṃ, B/K: kiñ cin;

7.19d

A: menire Bharata|rṣabha

7.21c

B/K: uṣitā suptā;

7.21d

A: su|stha|cittā ca

7.22d

A: sarva|kṣatrasya śṛṇvataḥ

7.24a

A: etajñ jñātvā

7.25c

A: ārtāryaniṃ hy ahaṃ;

7.26d

A: tatvena Bharata|rṣabha

7.27a

B/K: Bhīṣmas tathā

7.28a

A: tasy’ ājau;

7.28b

A: cintayann iva.

7.30a

B/K: mahā|rājaḥ

7.32b

A: pumān iha

7.34c

A: tav’ âiva vijayo

7.35b

A: Dhārtarāṣṭraṃ balaṃ

7.37a

A: Bhīṣma|Droṇ’|ârṇavaṃ

7.38b

A: kṣātra|balaṃ

7.39a

A: ukttā

7.40b

A: dharma|rājo;

7.40d

A: Pāñcālān atha sainikān

7.41b

A: Pāñcālāḥ

7.42d

A: sainyaṃ pramuditaṃ niśi

8.2a

A: rājñas tu

8.3cd

Omitted in A.

8.4cd

A: yodhan’|ârthaṃ hi sainyānāṃ yodhānāṃ c’ âpy udīryatām

8.5c

A: sannaddhāny eva dadṛśur

8.7f

A: samayaṃ cakrire tadā

8.8a

A: na tu ekena;

8.8b

A: kadā cid api

8.9d

B/K: ca ha

8.11a

B/K: Pāṇḍavā rājan

8.12a

A: Bharata|śreṣṭhe;

8.12c

B: samudbhūt’|ârṇav’|ākāram

8.13b

A: mayā śrutaṃ

8.14c

A: Bhīmasenena balinā

8.17d

A: samāśvāsya

8.18d

A: amanyata sutas tava

8.19b

A: siṃhva|nādaṃ;

8.19cd

A: tadā rājan Dhārtarāṣṭrān praviveśa mahad bhayam

8.20a

A: samāśvāsya ca tadā

8.22b

A: saindhav’|âśva

8.24a

A: tad raṇe Madra|rājo

8.25ab

Not in B/K;

8.25c

A: Kṛtavarmā ca savye ’bhūt

8.28a

A: Pāṇḍavās te;

8.28b

A: sainyam a|ninditāḥ;

8.28c

A: bhūtvā

8.29cd

A: śalyasya vāhinīṃ tūrṇaṃ saṃgrāme c’ âbhidudruvuḥ

8.30d

B/K: Bharata|rṣabhaḥ

8.31a

A: Hārdikyaṃ tu;

8.31b

A: Phālgunaḥ śatru|sūdanaḥ;

8.31c

A: Saṃsaptaka-;

8.30d

A: vegataś c’ âbhidudruve

8.33c

B/K: sa|sainyau saha|sainyau

8.35c

A: Pāṇḍaveyeṣu saṃyuge

8.39b

A: hayānāṃ Bharata|rṣabha;

8.39c

A: nava koṭyas

8.42b

A: Madra|rāja|mate;

8.42c

B/K: pratyudīyus te

8.43a

A: śūrā;

8.43b

A: saṃgrāme;

8.43c

A: upāyātā;

8.43d

A: Pāñcālāś

8.44a

A: evam ete mahā|rāja;

8.44c

A: upāyātā;

8.44d

A: pūrva|sandhyāṃ

8.45c

A: tāvakānāṃ Pāṇḍavānāṃ

9.3a

A: nāgānāṃ bhīma-;

9.3b

A: nisvano

9.7d

B/K: prayayur Yama|sādanaṃ

9.8a

A: nāgaṃ ratha|varāś c’ ânye;

9.8c

A: s’|ântar’|āyudhitaṃ jaghnur

9.13b

B/K: khuraiś citrā

9.15b

A: nisvanena ca

9.16b

A: nistriṃśānāṃ ca

9.17c

A: udvejanto

9.18b

A: vasudhā|tale;

9.18cd

A: tālebhyaḥ phalānāṃ

9.21cd

A: patitair bhāti vasudhā yathā śakra|dhvajais tathā

9.22d

A: raṇ’|âṅgaṇaṃ

9.26c

A: vidīryata

9.27a

A: megha|saṃkāśāḥ;

9.27c

A: vajra|rugṇā iva vibho

9.28c

A: pradṛśyanta

9.31a

A: -sampannā

9.33a

A: pitṛ|lokāya;

9.33c

K: -naubhis tai

9.34d

A: pūrvaṃ dev’|

9.35a

A: bāndhavāś c’ ânye;

9.35c

A: krośadbhir bāndhavaiś c’ ânye;

9.35d

A: bhay’|ārtā nivavartire

9.37b

A: jan’|âdhipa;

9.37d

A: tatr’ âiva va.

9.38d

A: ca nedatuḥ

9.39a

A: mahā|nādaṃ

9.41d

A: jigīṣantau balaṃ tava

9.44cd

A: āsit Pāṇḍavānāṃ mah’’|ātmanām

9.45a

B/K: sah’ ânyonyaṃ;

9.45c

A: eva bhagnās te

9.46a

A: tyakttā;

9.46d

A: tathā saṃbandhi|bāndhavān

9.47a

A: tvarayanto hayān nāgān

10.1d

A: mano|javān

10.2b

A: Pāṇḍa|putro

10.3a

A: prāpaya māṃ;

10.3c

A: samarthā … Pārthāḥ

10.4d

A: dharma|rājaḥ

10.5a

A: āpatat;

10.5c

A: vel’’ ôddhūtam

10.7c

A: Kuruvaḥ.

10.11a

A: paśyāma;

10.11b

A: êtarasya vā

10.13d

A: samarpayat

10.16a

A: viratho;

10.16c

A: avatarad

10.17c

A: tāṃ ca

10.19f

A: -sama|prabhaḥ

10.22b

A: varau

10.23a

A: abhyavarṣatāṃ tīkṣṇair

10.24b

A: saṃhṛṣṭa;

10.24d

A: vīryavān

10.33b

A: śatru|ghnaṃ

10.35d

A: vividhatuḥ

10.39b

K: ca tathā nṛ|pa

10.40c

A: charais tīkṣṇaiḥ

10.41d

A: cchitvā tu

10.42b

A: mahā|balaḥ

10.44a

A: so ’nyat.

10.45c

A: Sutasomaṃ ca

10.46d

A: vegavān

10.47c

A: sa vega|yuktaṃ;

10.47d

A: Karṇa|putrasya.

10.50d

A: Bharata|ṛṣabhaṃ

10.52a

A: abhīs

10.53c

B/K: pratyudyayuś ca tāṃs te tu;

10.53d

A: samastā

10.54cd

A: rājan mah’’|ātmano yoddhu|kāmāḥ

10.56a

A: vīrā;

10.56c

A: bāṇa|śabda|ravāṃś c’ ôgrān;

10.56d

A: vividhā muhuḥ

10.60c

K: abhyavadrata

10.61a

A: Pāṇḍavāḥ śeṣā

10.62c

A: na ca jajñur anīkāni;

10.62d

A: vā pradiśas

10.63d

B/K: vāryamāṇā

10.64c

A: Pāṇḍavī senā

11.1b

A: yudhyamāne

11.1cd

A has two extra pādas between 11.1ab and 11.1cd: vyākule samapadyetāṃ varṣāsu saritāv iva. Note that these pādas are also found at śalya Parvan 10.65cd.

11.1d

A: vinadatsu

11.2c

A: vidruteṣu

11.3a

A: prakṣaye dāruṇe jāte

11.6b

A: taśitaiḥ

11.7c

A: c’ âiva

11.8a

A: -lakṣyāḥ;

11.8b

A: rakṣitāś ca

11.10d

A: Pāṇḍu|camūṃ

11.11a

A: Madra|rājas tu saṃkruddho

11.12a

A: Pāṇḍavā ’pi mahā|rāja;

11.12c

A: vivyadhur

11.13a

A: mahā|balaḥ

11.14ab

A: prādur|āsaṃs tato rājan dur|nimittāny anekaśaḥ

11.16c

A: tathā cakruḥ

11.18c

A: alīyata

11.19a

A: tatas tu;

11.19b

B/K: saha|cāriṇāṃ;

11.19c

A: tataḥ

11.20c

A: abhyavarṣad adīn’|ātmā

11.22d

A: ca mahā|balaḥ

11.25c

A: nyapatan;

11.25d

A: vyabhraman vyanadaṃs

11.26f

A: megha|nādo

11.28a

B: samardyat, K: saṃmardyat;

11.28c

A: śara|varṣeṇa;

11.28d

A: apīḍayat

11.29d

A: mattaṃ dvi|pam

11.30d

A: vegena nyapatac

11.31b

A: pañcabhiḥ

11.32c

A: abhyavarṣan mahā|vegaṃ

11.33a

A: tudyamānaṃ

11.37d

A: c’ âbhyahanad

11.39d

B/K: dhat’|âśvāt

11.40b

A: jaghān’ âśvāṃś ca

11.42d

A: smayann iva;

11.42f

A: tad’’ āhave

11.43d

A: gadā|yukto

11.44c

A: Kṛtavarm’’ âpy

11.46a

A: kruddho raṇe Bhīmaḥ;

11.46b

A: saṃdaṣṭa|daśana|cchadaḥ;

11.46d

B/K: ādāya

11.47d

A: prāṇ’|ânta|karaṇīm

11.49a

A: candan’|âgaru-;

11.49c

B/K: vasā|med’|ôpadigdh’|âṅgīṃ

11.50d

A: gaja|madair iva

11.51a

B/K: trāsanīṃ sarva|bhūtānāṃ

11.52a

A: yathā;

11.52cd

A: āhvayām āsa Kaunteyaḥ saṃkruddham Alak’’|âdhipam

11.53b

A: Gandhamādane;

11.53d

B/K: nadan Pārtho mahā|balaḥ;

11.53e

A: vāryamāṇo ’pi bahubhir.

11.54ab

A: vajra|maṇi|ratn’|āḍhyām aṣṭ’|âśrāṃ;

11.54d

A: abhyadravad raṇe

11.56d

B/K: ca so, A: ’bhyagāt.

11.58a

A: bhinna|marmā

11.59c

A: dhīr’|ātmā

11.60c

B/K: te dṛṣṭvā

12.5c

A: c’ âpare c’ âpi

12.7d

A: yudhi yodho

12.8c

B/K: āvartitau

12.10c

A: iv’ āviddhā

12.12d

A: sasṛje

12.13c

A: muñcantī

12.15a

A: gadā|nihatair

12.16a

A: Madra|rājena;

12.16d

A: âcal’|ôpamaḥ

12.17d

A: dantin’’ êva hato ’calaḥ

12.18d

A: nisvanaḥ

12.19b

A: samucchrita|gadāv ubhau

12.21a

A: prārthayānau

12.22d

B/K: maṇḍalāni viceratuḥ;

12.22ef

Not in A.

12.23b

A: gadābhyāṃ bhṛśa|vikṣatau

12.24b

A/B/K: hā|hā|kṛto ’bhavan; I have emended to hā|hā|kṛtā, following variants found in the Critical Edition apparatus (not Dn);

12.24c

B/K: marmāṇi

12.25a

A: tata;

12.25b

A: ṛṣabhaṃ balī

12.26a

A: kṣīva|vad

12.31c

A: -paricchinnaḥ

12.32b

A: Pāṇḍavānāṃ;

12.32c

A: a|śaktam

12.34b

A: mahā|balaḥ

12.36a

B/K: tri|sāhasrās tathā

12.41c

A: vimalā jajñus;

12.41d

A: tamasi śāmite

12.42b

A: ghore bhīru|bhayānake

12.44b

A: bhartṛ|kārye viniścitāḥ

12.47b

A: dharma|rājaṃ

12.49a

A: prāvārya;

12.49b

A: Madra|rājo mahā|yaśāḥ

12.54b

A: saptabhiḥ

12.55b

A: saṃgrāme kṣatra|saṃkṣaye;

12.55c

A: saṃprāyacchac

12.56d

A/B: âpaharad

12.57b

A: ketuḥ chinno hasann iva

12.61c

A: apaśyaṃ

12.62ab

A: kruddho bāṇaiḥ;

12.62c

A: pracchādayām āsa diśaḥ

12.63c

B/K: babhūv’ âdbhuta|vikrānto

13.4a

A: śaten’ âiva;

13.4c

A: ath’ ākīrya

13.5b

A: saptabhiḥ;

13.5cd

A: vidhvā taṃ tu tatas tūrṇaṃ punar vivyādha pañcabhiḥ.

13.7c

A: tri|saptatyā

13.8d

A: vidhvā c’ âinaṃ

13.10d

A: taṃ ca

13.14d

A: rājan sa tu mahā|rathaḥ.

13.17c

A: śūraḥ;

13.17d

A: śar’|âughaiḥ samavārayat.

13.21b

A: bhuja|cyutām;

13.21d

B/K: -saṅghāiḥ

13.22c

A: mīmena, B/K: prahitaṃ Bhīmasenena;

13.22d

A: -bhūṣitam

13.25c

A: n’ âmṛṣat taṃ tu

13.27a

A: śalyo mahā|rāja;

13.27c

A: vivyādha su|bhṛśaṃ kruddhas

13.28c

A: pramukhe

13.29d

A: Pāñcālān

13.31b

A: mahā|balaḥ;

13.31c

A: parivārya tataḥ;

13.31d

A: vyakiran

13.34c

A: Madrarājo ’tibalavān;

13.34d

A: sainikāṃs tv akirac

13.35a

A: samācchannān;

13.35b

A: sa sainikān;

13.35d

A: dharma|rājo

13.36a

B/K: kathaṃ nu samare śakyaṃ;

13.36c

B/K: rājan

13.37c

A: Madr’|ēśvaraṃ

13.38b

A: śara|vṛṣṭiṃ samutthitām

13.40d

A: śakunānāṃ

13.42b

A: adṛśyata

13.43c

A: loḍyamānaṃ tathā

13.44ab

B/K: yattāñ śaraiḥ saṃchādya māriṣa.

13.45c

A: na śekus te tadā

14.1b

A: bahubhir āśu|gaiḥ

14.4a

A: te ’rjunaṃ;

14.4c

A: ayodhayantaḥ

14.6c

B/K: vinunn’|âṅgau

14.7b

B/K: vā vibho, A: vibhau

14.8b

A: rājann evaṃ na śrutam, K: na śrutam

14.10d

A: vṛṣṭyā yath’’ âcalam

14.12a

A: kop’|ôdbhūta-

14.13a

A: v’’ âpi

14.18

A swops 14.18ab and 14.18cd.

14.18a

A: -jananaṃ;

14.18b

A: -vardhanam.

14.27a

A: prahasya;

14.27b

A: Gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ

14.28b

A: Savyasācī mahā|rathaḥ;

14.28d

A: tribhir vivyādha sāyakaiḥ

14.29b

A: Droṇa|putras tad’’ âsmayat

14.31a

A: cchinna|musalaṃ

14.33b

A: mahā|mṛdhe;

14.33d

A: manās’ îva

14.34a

A: tribhir bāṇair;

14.34d

A: su|mahā|balaḥ;

14.34e