This page contains a full list of variants and emendations to the Sanskrit text which are not included in the printed edition of Maha·bhárata Book IX: Shalya (volume one of two).

The Sanskrit text is based on Kinjawadekar's edition of the “vulgate” established by Nīlakaṇṭha, a Marāṭhī brahmin living in the seventeenth century. I have also referred to variants found in two other editions of Nīlakaṇṭha’s text, which were published in the nineteenth century in Bombay, and I have occasionally made use of the Critical Edition (where Nīlakaṇṭha variants are found in the critical apparatus under Dn). I have not listed all Dn variants, but only those I considered particularly relevant.

Edition K: The Mahābhāratam with the Bharata Bhawadeepa Commentary of Nīlakaṇṭha. Edited by Ramachandrashastri Kinjawadekar. 1929–36. 7 vols. Poona: Chitrashala Press.

Edition A: The Mahābhārata with Nīlakaṇṭha's Commentary. Edited by Balakrishna Karbelkar et al. 1862. 8 vols. Bombay: Bapusadashiva Press.

Edition B: The Mahābhārata with Nīlakaṇṭha’s Commentary. Edited by A. Khadilkar. 1862–63. 8 vols. Bombay: Ganapati Krishnaji’s Press.

Critical Edition: The Mahābhārata. Critically edited by V. K. Sukthankar, S. K. Belvalkar, P. L. Vaidya et al. 1933–66. 19 vols. Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute.

Variants and Emendations

Before 1.1

A/B begin with: śrī|ganeśāya namaḥ before “Nārāyaṇaṃ namas|kṛtya”.

1.2ab

A: balaṃ svakaṃ dṛṣṭvā Suyodhanaḥ.

1.4cd

A: magno nirviṇṇaḥ.

1.5cd

A: sva|śibiraṃ prāyād dhata|śeṣair.

1.8c

B/K: rājā.

1.9c

A: abhavad Bharata|śreṣṭha.

1.10c

A: hata|sainyo ’tha mady’|âhne;

1.10d

A: pātitaḥ.

1.12b

A: parivārya mahā|rathaiḥ;

1.12c

A: āhūya vegena.

1.14c

A: puraṃ dīno

1.15a

A: praviśya ca purīṃ;

1.15d

A: praviveśa niveśanaṃ.

1.16a

A: ruroda sa;

1.16c

B/K: sma.

1.17ab

A: aho sa balavān kālo gatiś ca viṣamā tathā;

1.17d

A: yatr’ âvadhyanta.

1.18a

A: tu pure;

1.18e

A: praruroda bhṛś’|ôdvigno;

1.18f

A: susvaraṃ.

1.19b

A: tat puraṃ ca samantataḥ.

1.20b

A: tatra strī|puruṣāṃs tadā.

1.23b

A: hitaiḥ sadā.

1.24d

B/K: vākya|saṃdigdhayā.

1.26c

A: Saṃsaptakā;

1.26f

B/K: Yavanā vinipātitāḥ.

1.27c

A: udīcyāś nihatāḥ;

1.27d

A: nar’|âdhipa;

1.27f

A: sarvaśo nihatā.

1.29a

B/K: Dhṛṣṭadyumno mahā|rāja.

1.30a

A: Pāñcālāś ca nara|vyāghrāś, B: Pañcālaś ca;

1.30f

A: Vṛṣaseno mahā|balaḥ.

1.31b

A: gajāś ca viniṣūditāḥ;

1.31d

A: hayāś ca patitā;

1.31f

A: kṛtaṃ vibho.

1.33b

A: Dhārtarāṣṭrās tathā trayaḥ.

1.36c

A: nipapāta mahā|rāja

1.38d

A: vacaś ca tāḥ

1.39cd

B: pralāpa|yuktā mahatī citra|nyastā paṭe yathā;

1.39d

K: citra|nyastaṃ paṭe yathā.

1.44b

A: mahī|patiḥ;

1.44c

A: mahī|pāla;

1.44e

A: niśvasan panna|ga iva.

1.47d

A: bhraśyate

1.48b

A: tā striyo;

1.48d

B/K: vepamānaḥ.

1.49ab

A: sarvā tā striyo Bharata|rṣabha;

1.49c

A: tataḥ sarve.

1.50a

A: nara|patiṃ taṃ tu.

1.51a

A: niḥśvasantaṃ;

1.51d

B/K: madhureṇa ca.

2.1d

B/K: duḥkhāntaraṃ

2.2a

A: niśvasya;

2.2d

A: tato vacanam abravīt.

2.5c

A: adya śrutvā hatān putrān;

2.5d

A: bhṛśaṃ me dīryate manaḥ.

2.6a

A: andhatvād yadi teṣāṃ tu.

2.7a

B/K: atikramya.

2.8b

A: hṛt’|aiśvaryān mah’’|âujasaḥ;

2.8c

A: na labhe vai.

2.11d

A: vihāya kv’ âbhigacchasi.

2.13a

A: uṭṭhitaṃ kāle.

2.14b

A: snehen’ āklinna-

2.16cd

A: Bhūriśravāḥ śalaś c’ âiva Somadatto ’tha Bāhlikaḥ.

2.18a

A: mlecchāś ca bahu|sāhasrāḥ.

2.19c

A: śrutāyuś cācyutāyuś ca;

2.19d

A: śatāyuś c’ âiva

2.21d

A: tyaktvā mahā|raṇe

2.22d

A: Pāñcālāṃś

2.24b

A: samartho ’smi nivāraṇe;

2.24d

A: saṃkruddho ’py

2.25c

A: sarva ete vai.

2.26c

B/K: Karṇa eko

2.28a

A: tasy’ âhaṃ;

2.28d

A: Pāṇḍavān mṛdhe;

2.29ab

A: teṣāṃ madhye vihanyante mat|putrā Vāyusūnunā

2.32ab

Missing in A;

2.32e

A: mahā|rājaḥ

2.34c

A: śrutāyuś c’ âcyutāyuś ca

2.37a

A: āvantyau nihatau;

2.37b

A: nar’|âdhipaḥ;

2.37c

A: Saṃsaptakāś ca bahavaḥ

2.38a

A: tathā rājā;

2.39c

A: ārṣyaśṛṅgaś

2.41

Not in A.

2.42ab

A: yatra śūrā mah’’|ātmānaḥ sarva|śastr’|âstra|pāragāḥ

2.46a

A: ahaṃ vimuktaḥ svair; B: viyuktaḥ stair

2.48b

A: vanāya gamanād ṛte.

2.49c

A: Duḥśāsano Viśalpaś ca

2.51b

Dn has: Duryodhana|vadaṃ prati

2.53c

A: ca niśvasya

2.54ab

A: śokena mahat’’ āviṣṭaḥ saṃtapto Bharata|rṣabhaḥ

2.55b

A: pātitaṃ;

2.55d

K: kim akurvata

2.60d

A: vacas tu tat.

2.60f

A: Viduraḥ sarva|dharma|vit;

2.61b

A: satyam īritaṃ.

2.62a

A: ko vai.

2.63a

A: ko rakṣaṃn dakṣiṇaṃ.

2.64b

A: mahā|balaḥ for mahā|rathaḥ.

2.66a

A: Pāñcālāś.

2.67b

A: tath’’ ôbhau sātvatau yudhi;

2.68d

K: ātma|jāḥ

2.68ab

A: yad yad yathā yādṛśaṃ ca yuddhaṃ vṛttaṃ abhūt tataḥ.

3.1b

A: jana|kṣayaḥ.

3.2b

A: gaja|vara.

3.3a

A: yatra Karṇe;

3.3cd

A: rājaṃs tat kṛtaṃ prāviśad bhayaṃ

3.5ab

A: bhagnāyām agādhe viplavā iva

3.8d

A: prādravan bhayāt

3.9a

A: viśastra|kavacāḥ;

3.9d

A: vīkṣyamāṇā

3.11ab

A: hayān anye rathān anye gajān anye;

3.11c

A: java|saṃpannān;

3.11d

A: ājuhur

3.14a

A: tadā nāgāś;

3.14d

A: bhay’|āturāḥ

3.15d

A: êdam abravīt

3.16c

A: jaghane vartamāṇaṃ

3.17c

A: n’ ôtsahed abhyatikrāntuṃ

3.20a

A: ratha|hīnāś ca

3.22a

A: pratyayudhyanta te

3.23a

A: ayudhyata raṇe;

3.23b

A: paryavasthitaiḥ

3.24d

A: bhuja|vīrya|samāśritaḥ

3.26a

A: padātayo ’tisaṃrabdhās;

3.26cd

A: sarve pataṅgā jvalanaṃ yathā

3.27c

B/K: vineduḥ

3.28d

A: apothayat

3.30c

A: Mādrī|putrau tu;

3.30d

A: Sātyakiś ca mahā|rathaḥ;

3.30f

A: hantu|kāmā mahā|balāḥ.

3.31d

A: yuddham abhūn mahat

3.32d

A: prākṣipad dhanuḥ

3.33d

B/K: tvadīyāḥ prādravan bhayāt

3.35b

A: Pāñcālānāṃ, A: mahārathāḥ;

3.35d

A: na cirāt pratyapadyata.

3.36b

A: a|mitra|gaṇa|sūdanaḥ;

3.36c

A: Pāñcāla-.

3.38c

A: na cirāt

3.40a

A: te sarvāṃs;

3.40d

A: vṛṣaṃ jitvā yathā vṛṣāḥ

3.41d

A: balavān nṛ|pa

3.43b

A: śara|bhūte

3.44a

A: bhajyamāneṣu sainyeṣu;

3.44d

A: samantāt samupādravat

3.45c

A: Bharataśreṣṭho.

3.47d

A: śekur abhivartitum

3.48ab

A: n’ âtidūr’|âpayātaṃ taṃ;

3.48b

B: kṛtabuddhi palāyane, K: kṛta|buddhiḥ palāyane

3.49cd

A: yodhān idaṃ vacanam

3.51a

A: sv|alpaṃ c’ âṃpi

3.52b

A: kṛta|kilbiṣāḥ

3.53b

A: yudhyataḥ

3.54b

A: yāṃvanto vai;

3.54d

A: kruddhasya vaśam eṣyatha; 3.54ef is not in A.

3.55a

A: na ca karm’ âsti;

3.55ef

A: su|cireṇ’ ârjitān lokān sa|dyo yodhaḥ samaśnute

3.58a

A: Yudhiṣṭhira|purogāṃs tu

4.1d

A: raṇe vinihatān dṛṣṭvā nāgān pattīṃś ca Bhārata.

4.2c

A: gatānāṃ ca

4.5f

A: vacanaṃ vacana|kṣamaḥ

4.6b

A: vakṣyāmi Bhārata

4.8d

A: yoddhyā vai kṣatra|bandhunā.

4.9a

A: tasmād ghorāṃ;

4.9c

A: tatra tvāṃ prativakṣyāmi

4.12c

A: vartayiṣyāmaḥ

4.13a

B/K: sarvair atha ca

4.14a

A: Indra|kārmuka|vajr’|ābham

4.15a

A: siṃha|nādena Bhīmasya

4.18a

A: śvetāśva

4.19a

B/K: uhyamānāṃś

4.20b

A: ’stra|vidāṃ varaḥ;

4.20c

A: śibire;

4.20d

A: iv’ ôtthitaḥ

4.23d

A: mṛga|gaṇā iva

4.24d

A: virājatām

4.25b

A: vartamānāni

4.26b

A: tav’ ânīkāni sarvaśaḥ

4.27b

A: vāta|bhrāntām iv’ ârṇave

4.29a

A: ca bhrātā te

4.30a

A: saṃbandhinas tathā bhrātṝn;

4.30d

A: lokaṃ c’ ākramya mūrddhani

4.31a

A: hato rājā;

4.31c

A: ko v’’ êha

4.32d

A: vīryāni harate hi naḥ

4.34d

A: kakṣe ’gnir iva saṃjvalan

4.35c

A: dārayeta girīn;

4.35d

A: śoṣayeta ca

4.36c

A: kṛtaṃ ca sakalaṃ for tat

4.37c

A: tathā guptaṃ

4.39d

B/K: ātmā vai

4.41b

B/K: samena vā;

4.41d

A: nītir

4.42d

A: vibho

4.43d

K: anuvindate

4.44d

B/K: gantuḥ

4.47b

A: Kauravasya hi

4.48b

B/K: na ca Pārthaiś ca vigraham

4.49cd

A: niśvāsaṃ mumoca ca mumoha ca, B: niḥśvasya śoca ca mumoha ca.

5.1b

A: yaśasvinā

5.3c

A: sārddhaṃ

5.6c

A: udyamānaṃ

5.7a

B/K: vinikṛto;

5.7c

A: akṣa|dyute na

5.8a

A: vipralabdho;

5.8f

A: ev’ âbhipadyate

5.9a

A: vilalāpa hi;

5.9c

A: tan na

5.10b

A: anyonya prati saṃhatau

5.11a

A: ca hataṃ;

5.11d

A: mad|arthe kathaṃ bhavet

5.13d

A: saṃśamet

5.14b

A: ābaddha|kaṃṭakau

5.15d

A: prakuryātāṃ dvij’|ôttama

5.16b

A: hy eka-.

5.17c

A: śakyā

5.19f

A: śuśrūṇāṃ

5.20b

B/K: nirvāti;

5.20d

A: saṃdheyaḥ sa

5.21a

A: ca nāma bhuktt’’ êmāṃ

5.22a

A: vai rājñāṃ

5.25c

A: klibāyituṃ

5.26a

A: bahubhi;

5.27b

A: datā

5.27b

A: dīnāś c’ âbhyuddhṛtā janāḥ

5.28e

A: pitṝṇāṃ kṛtam

5.29a

B/K: na dhruvaṃ sukham ast’ îti;

5.29b

A: kuto rājyaṃ

5.31a

B/K: vimucyeta

5.32a

A: vilapaṃnn

5.33a

A: tyakttā;

5.33b

A: gatānāṃ paramāṃ;

5.33d

A: śakra|lokatāṃ

5.34a

A: ārya|vṛttīnāṃ

5.37a

B/K: yāntaṃ;

5.37b

A: c’ âiv’ âtivartibhiḥ;

5.37c

B/K: api tat

5.39b

A: nar’|âdhipāḥ;

5.39d

A: pṛthivyāṃ śara-

5.40c

A: tyakttā;

5.40d

A: Indra|sadmasv adhiṣṭḥitāḥ

5.41a

A: tais tv ayaṃ racitaḥ panthā

5.42c

A: ṛṇaṃ pratiprayuṃjāno

5.43a

A: pātayitvā;

5.43d

A: dhrāvaṃ

5.44a

A: tad bhaved;

5.44c

A: sakhibhiś ca suhṛdbhiś ca

5.46a

A: ôktāḥ

5.47c

A: vi|niścitā

5.49c

A: āruṇāṃ;

5.49d

A: taj|jalaṃ

6.1cd

A: sarva eva mahā|rāja yodhās tatra samāgatāḥ

6.3c

A: rājanas

6.4b

A: jita|kāśinaḥ

6.5b

A: -saṃnnidhau

6.7a

A: Duryodhana;

6.7b

A: -ottame;

6.7c

A/B/K: sarva|yuddha|vibhāva-. sarva|yuddha|vibhāga- is attested by Dn1 and Dn2.

6.8a

A: sva|ṅga

6.9b

A: -svanaiḥ;

6.9c

A: puṣṭ’|āśliṣṭ’-

6.9d

A: -ghan’|ôrasaṃ

6.10a

A: jave bale;

6.10b

A: Vinat’’|ātmaja|vātayoḥ

6.11c

B/K: kāñcan’|ôpala-

6.12a

A: su|vṛt’|

6.13d

A: a|jeyaṃ śatrubhir

6.14b

A: tatvataḥ

6.15d

A: â|yonijena saḥ

6.16b

A: rūpeṇ’ â|sadṛśaṃ;

6.16d

A: guṇ’|ârṇavam arin|damam;

6.16e

A: ātma|jas tūrṇaṃ;

6.16f

A: hy’ Aśvatthāmānam

6.17e

A: tasmā

6.18a

A: kulena vīryeṇa

6.20b

A: nṛ|pa|sattamāḥ;

6.20d

A: devai

6.21b

A: mahā|rathāḥ

6.22ab

A: tato Duryodhanaḥ śalyaṃ bhūmau sthitvā rathe sthitam

6.24

A has the two extra pādas before “raṇaṃ yāte” Pāṇḍavān samara|prāptān samāsādya jigīmahe

6.24f

A: Pāñcālāś

6.25

Not in A

6.26a

A: yat tvaṃ māṃ

6.27a

A: senā|patyena

7.1b

B: Madra|rājñaḥ

7.2b

A: vākyam idaṃ nṛ|pa

7.4a

A: vijeṣye ca raṇe

7.6f

B/K: kliṣṭa|rūpo

7.7c

A: sainyeṣv avādyanta

7.8a

B/K: kruṣṭāś c’ āsaṃs, A: tato yodhā;

7.8c

A: c’ âpi

7.9e

A: nikhilāṃ

7.10b

A: sa|sur’|âsura|mānuṣān;

7.10d

A: Somaka|Sṛñjayān

7.11a

A: saṃstūyamānas;

7.11d

K: dūrāmap akṛtātmabhiḥ.

7.12b

A: Pāñcālān;

7.12c

A: nihaniṣyāmi rāj’|êndra

7.14a

A: Pāñcālāś

7.19a

A: tadā śalye;

7.19c

K: Karṇaṃ vyasanaṃ, B/K: kiñ cin;

7.19d

A: menire Bharata|rṣabha

7.21c

B/K: uṣitā suptā;

7.21d

A: su|stha|cittā ca

7.22d

A: sarva|kṣatrasya śṛṇvataḥ

7.24a

A: etajñ jñātvā

7.25c

A: ārtāryaniṃ hy ahaṃ;

7.26d

A: tatvena Bharata|rṣabha

7.27a

B/K: Bhīṣmas tathā

7.28a

A: tasy’ ājau;

7.28b

A: cintayann iva.

7.30a

B/K: mahā|rājaḥ

7.32b

A: pumān iha

7.34c

A: tav’ âiva vijayo

7.35b

A: Dhārtarāṣṭraṃ balaṃ

7.37a

A: Bhīṣma|Droṇ’|ârṇavaṃ

7.38b

A: kṣātra|balaṃ

7.39a

A: ukttā

7.40b

A: dharma|rājo;

7.40d

A: Pāñcālān atha sainikān

7.41b

A: Pāñcālāḥ

7.42d

A: sainyaṃ pramuditaṃ niśi

8.2a

A: rājñas tu

8.3cd

Omitted in A.

8.4cd

A: yodhan’|ârthaṃ hi sainyānāṃ yodhānāṃ c’ âpy udīryatām

8.5c

A: sannaddhāny eva dadṛśur

8.7f

A: samayaṃ cakrire tadā

8.8a

A: na tu ekena;

8.8b

A: kadā cid api

8.9d

B/K: ca ha

8.11a

B/K: Pāṇḍavā rājan

8.12a

A: Bharata|śreṣṭhe;

8.12c

B: samudbhūt’|ârṇav’|ākāram

8.13b

A: mayā śrutaṃ

8.14c

A: Bhīmasenena balinā

8.17d

A: samāśvāsya

8.18d

A: amanyata sutas tava

8.19b

A: siṃhva|nādaṃ;

8.19cd

A: tadā rājan Dhārtarāṣṭrān praviveśa mahad bhayam

8.20a

A: samāśvāsya ca tadā

8.22b

A: saindhav’|âśva

8.24a

A: tad raṇe Madra|rājo

8.25ab

Not in B/K;

8.25c

A: Kṛtavarmā ca savye ’bhūt

8.28a

A: Pāṇḍavās te;

8.28b

A: sainyam a|ninditāḥ;

8.28c

A: bhūtvā

8.29cd

A: śalyasya vāhinīṃ tūrṇaṃ saṃgrāme c’ âbhidudruvuḥ

8.30d

B/K: Bharata|rṣabhaḥ

8.31a

A: Hārdikyaṃ tu;

8.31b

A: Phālgunaḥ śatru|sūdanaḥ;

8.31c

A: Saṃsaptaka-;

8.30d

A: vegataś c’ âbhidudruve

8.33c

B/K: sa|sainyau saha|sainyau

8.35c

A: Pāṇḍaveyeṣu saṃyuge

8.39b

A: hayānāṃ Bharata|rṣabha;

8.39c

A: nava koṭyas

8.42b

A: Madra|rāja|mate;

8.42c

B/K: pratyudīyus te

8.43a

A: śūrā;

8.43b

A: saṃgrāme;

8.43c

A: upāyātā;

8.43d

A: Pāñcālāś

8.44a

A: evam ete mahā|rāja;

8.44c

A: upāyātā;

8.44d

A: pūrva|sandhyāṃ

8.45c

A: tāvakānāṃ Pāṇḍavānāṃ

9.3a

A: nāgānāṃ bhīma-;

9.3b

A: nisvano

9.7d

B/K: prayayur Yama|sādanaṃ

9.8a

A: nāgaṃ ratha|varāś c’ ânye;

9.8c

A: s’|ântar’|āyudhitaṃ jaghnur

9.13b

B/K: khuraiś citrā

9.15b

A: nisvanena ca

9.16b

A: nistriṃśānāṃ ca

9.17c

A: udvejanto

9.18b

A: vasudhā|tale;

9.18cd

A: tālebhyaḥ phalānāṃ

9.21cd

A: patitair bhāti vasudhā yathā śakra|dhvajais tathā

9.22d

A: raṇ’|âṅgaṇaṃ

9.26c

A: vidīryata

9.27a

A: megha|saṃkāśāḥ;

9.27c

A: vajra|rugṇā iva vibho

9.28c

A: pradṛśyanta

9.31a

A: -sampannā

9.33a

A: pitṛ|lokāya;

9.33c

K: -naubhis tai

9.34d

A: pūrvaṃ dev’|

9.35a

A: bāndhavāś c’ ânye;

9.35c

A: krośadbhir bāndhavaiś c’ ânye;

9.35d

A: bhay’|ārtā nivavartire

9.37b

A: jan’|âdhipa;

9.37d

A: tatr’ âiva va.

9.38d

A: ca nedatuḥ

9.39a

A: mahā|nādaṃ

9.41d

A: jigīṣantau balaṃ tava

9.44cd

A: āsit Pāṇḍavānāṃ mah’’|ātmanām

9.45a

B/K: sah’ ânyonyaṃ;

9.45c

A: eva bhagnās te

9.46a

A: tyakttā;

9.46d

A: tathā saṃbandhi|bāndhavān

9.47a

A: tvarayanto hayān nāgān

10.1d

A: mano|javān

10.2b

A: Pāṇḍa|putro

10.3a

A: prāpaya māṃ;

10.3c

A: samarthā … Pārthāḥ

10.4d

A: dharma|rājaḥ

10.5a

A: āpatat;

10.5c

A: vel’’ ôddhūtam

10.7c

A: Kuruvaḥ.

10.11a

A: paśyāma;

10.11b

A: êtarasya vā

10.13d

A: samarpayat

10.16a

A: viratho;

10.16c

A: avatarad

10.17c

A: tāṃ ca

10.19f

A: -sama|prabhaḥ

10.22b

A: varau

10.23a

A: abhyavarṣatāṃ tīkṣṇair

10.24b

A: saṃhṛṣṭa;

10.24d

A: vīryavān

10.33b

A: śatru|ghnaṃ

10.35d

A: vividhatuḥ

10.39b

K: ca tathā nṛ|pa

10.40c

A: charais tīkṣṇaiḥ

10.41d

A: cchitvā tu

10.42b

A: mahā|balaḥ

10.44a

A: so ’nyat.

10.45c

A: Sutasomaṃ ca

10.46d

A: vegavān

10.47c

A: sa vega|yuktaṃ;

10.47d

A: Karṇa|putrasya.

10.50d

A: Bharata|ṛṣabhaṃ

10.52a

A: abhīs

10.53c

B/K: pratyudyayuś ca tāṃs te tu;

10.53d

A: samastā

10.54cd

A: rājan mah’’|ātmano yoddhu|kāmāḥ

10.56a

A: vīrā;

10.56c

A: bāṇa|śabda|ravāṃś c’ ôgrān;

10.56d

A: vividhā muhuḥ

10.60c

K: abhyavadrata

10.61a

A: Pāṇḍavāḥ śeṣā

10.62c

A: na ca jajñur anīkāni;

10.62d

A: vā pradiśas

10.63d

B/K: vāryamāṇā

10.64c

A: Pāṇḍavī senā

11.1b

A: yudhyamāne

11.1cd

A has two extra pādas between 11.1ab and 11.1cd: vyākule samapadyetāṃ varṣāsu saritāv iva. Note that these pādas are also found at śalya Parvan 10.65cd.

11.1d

A: vinadatsu

11.2c

A: vidruteṣu

11.3a

A: prakṣaye dāruṇe jāte

11.6b

A: taśitaiḥ

11.7c

A: c’ âiva

11.8a

A: -lakṣyāḥ;

11.8b

A: rakṣitāś ca

11.10d

A: Pāṇḍu|camūṃ

11.11a

A: Madra|rājas tu saṃkruddho

11.12a

A: Pāṇḍavā ’pi mahā|rāja;

11.12c

A: vivyadhur

11.13a

A: mahā|balaḥ

11.14ab

A: prādur|āsaṃs tato rājan dur|nimittāny anekaśaḥ

11.16c

A: tathā cakruḥ

11.18c

A: alīyata

11.19a

A: tatas tu;

11.19b

B/K: saha|cāriṇāṃ;

11.19c

A: tataḥ

11.20c

A: abhyavarṣad adīn’|ātmā

11.22d

A: ca mahā|balaḥ

11.25c

A: nyapatan;

11.25d

A: vyabhraman vyanadaṃs

11.26f

A: megha|nādo

11.28a

B: samardyat, K: saṃmardyat;

11.28c

A: śara|varṣeṇa;

11.28d

A: apīḍayat

11.29d

A: mattaṃ dvi|pam

11.30d

A: vegena nyapatac

11.31b

A: pañcabhiḥ

11.32c

A: abhyavarṣan mahā|vegaṃ

11.33a

A: tudyamānaṃ

11.37d

A: c’ âbhyahanad

11.39d

B/K: dhat’|âśvāt

11.40b

A: jaghān’ âśvāṃś ca

11.42d

A: smayann iva;

11.42f

A: tad’’ āhave

11.43d

A: gadā|yukto

11.44c

A: Kṛtavarm’’ âpy

11.46a

A: kruddho raṇe Bhīmaḥ;

11.46b

A: saṃdaṣṭa|daśana|cchadaḥ;

11.46d

B/K: ādāya

11.47d

A: prāṇ’|ânta|karaṇīm

11.49a

A: candan’|âgaru-;

11.49c

B/K: vasā|med’|ôpadigdh’|âṅgīṃ

11.50d

A: gaja|madair iva

11.51a

B/K: trāsanīṃ sarva|bhūtānāṃ

11.52a

A: yathā;

11.52cd

A: āhvayām āsa Kaunteyaḥ saṃkruddham Alak’’|âdhipam

11.53b

A: Gandhamādane;

11.53d

B/K: nadan Pārtho mahā|balaḥ;

11.53e

A: vāryamāṇo ’pi bahubhir.

11.54ab

A: vajra|maṇi|ratn’|āḍhyām aṣṭ’|âśrāṃ;

11.54d

A: abhyadravad raṇe

11.56d

B/K: ca so, A: ’bhyagāt.

11.58a

A: bhinna|marmā

11.59c

A: dhīr’|ātmā

11.60c

B/K: te dṛṣṭvā

12.5c

A: c’ âpare c’ âpi

12.7d

A: yudhi yodho

12.8c

B/K: āvartitau

12.10c

A: iv’ āviddhā

12.12d

A: sasṛje

12.13c

A: muñcantī

12.15a

A: gadā|nihatair

12.16a

A: Madra|rājena;

12.16d

A: âcal’|ôpamaḥ

12.17d

A: dantin’’ êva hato ’calaḥ

12.18d

A: nisvanaḥ

12.19b

A: samucchrita|gadāv ubhau

12.21a

A: prārthayānau

12.22d

B/K: maṇḍalāni viceratuḥ;

12.22ef

Not in A.

12.23b

A: gadābhyāṃ bhṛśa|vikṣatau

12.24b

A/B/K: hā|hā|kṛto ’bhavan; I have emended to hā|hā|kṛtā, following variants found in the Critical Edition apparatus (not Dn);

12.24c

B/K: marmāṇi

12.25a

A: tata;

12.25b

A: ṛṣabhaṃ balī

12.26a

A: kṣīva|vad

12.31c

A: -paricchinnaḥ

12.32b

A: Pāṇḍavānāṃ;

12.32c

A: a|śaktam

12.34b

A: mahā|balaḥ

12.36a

B/K: tri|sāhasrās tathā

12.41c

A: vimalā jajñus;

12.41d

A: tamasi śāmite

12.42b

A: ghore bhīru|bhayānake

12.44b

A: bhartṛ|kārye viniścitāḥ

12.47b

A: dharma|rājaṃ

12.49a

A: prāvārya;

12.49b

A: Madra|rājo mahā|yaśāḥ

12.54b

A: saptabhiḥ

12.55b

A: saṃgrāme kṣatra|saṃkṣaye;

12.55c

A: saṃprāyacchac

12.56d

A/B: âpaharad

12.57b

A: ketuḥ chinno hasann iva

12.61c

A: apaśyaṃ

12.62ab

A: kruddho bāṇaiḥ;

12.62c

A: pracchādayām āsa diśaḥ

12.63c

B/K: babhūv’ âdbhuta|vikrānto

13.4a

A: śaten’ âiva;

13.4c

A: ath’ ākīrya

13.5b

A: saptabhiḥ;

13.5cd

A: vidhvā taṃ tu tatas tūrṇaṃ punar vivyādha pañcabhiḥ.

13.7c

A: tri|saptatyā

13.8d

A: vidhvā c’ âinaṃ

13.10d

A: taṃ ca

13.14d

A: rājan sa tu mahā|rathaḥ.

13.17c

A: śūraḥ;

13.17d

A: śar’|âughaiḥ samavārayat.

13.21b

A: bhuja|cyutām;

13.21d

B/K: -saṅghāiḥ

13.22c

A: mīmena, B/K: prahitaṃ Bhīmasenena;

13.22d

A: -bhūṣitam

13.25c

A: n’ âmṛṣat taṃ tu

13.27a

A: śalyo mahā|rāja;

13.27c

A: vivyādha su|bhṛśaṃ kruddhas

13.28c

A: pramukhe

13.29d

A: Pāñcālān

13.31b

A: mahā|balaḥ;

13.31c

A: parivārya tataḥ;

13.31d

A: vyakiran

13.34c

A: Madrarājo ’tibalavān;

13.34d

A: sainikāṃs tv akirac

13.35a

A: samācchannān;

13.35b

A: sa sainikān;

13.35d

A: dharma|rājo

13.36a

B/K: kathaṃ nu samare śakyaṃ;

13.36c

B/K: rājan

13.37c

A: Madr’|ēśvaraṃ

13.38b

A: śara|vṛṣṭiṃ samutthitām

13.40d

A: śakunānāṃ

13.42b

A: adṛśyata

13.43c

A: loḍyamānaṃ tathā

13.44ab

B/K: yattāñ śaraiḥ saṃchādya māriṣa.

13.45c

A: na śekus te tadā

14.1b

A: bahubhir āśu|gaiḥ

14.4a

A: te ’rjunaṃ;

14.4c

A: ayodhayantaḥ

14.6c

B/K: vinunn’|âṅgau

14.7b

B/K: vā vibho, A: vibhau

14.8b

A: rājann evaṃ na śrutam, K: na śrutam

14.10d

A: vṛṣṭyā yath’’ âcalam

14.12a

A: kop’|ôdbhūta-

14.13a

A: v’’ âpi

14.18

A swops 14.18ab and 14.18cd.

14.18a

A: -jananaṃ;

14.18b

A: -vardhanam.

14.27a

A: prahasya;

14.27b

A: Gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ

14.28b

A: Savyasācī mahā|rathaḥ;

14.28d

A: tribhir vivyādha sāyakaiḥ

14.29b

A: Droṇa|putras tad’’ âsmayat

14.31a

A: cchinna|musalaṃ

14.33b

A: mahā|mṛdhe;

14.33d

A: manās’ îva

14.34a

A: tribhir bāṇair;

14.34d

A: su|mahā|balaḥ;

14.34e

A: a|saṃbhrāntas tadā;

14.34f

B: pauruṣeṣu vyavasthitaḥ

14.35a

A: tu for ca;

14.35b

A: mahā|rathaḥ

14.36a

A: hy ājau;

14.36b

A: Pāñcālānāṃ;

14.36d

A: ev’ âbhyapadyata

14.37a

A: dhanu

14.38a

B/K: Surathaṃ taṃ tataḥ kruddham;

14.38c

A: cukrodha

14.39c

A: taṃ vīkṣya;

14.39f

A: Yama|daṇḍa|sama|dyutim

14.41c

A: vajreṇ’ êva;

14.41d

B/K: parvatasy’ êva dīryataḥ

14.42a

A: tasmiṃs tu nihate

14.43d

A: Saṃsaptaka-

14.44b

A: ekasya bahubhiḥ saha

15.2a

A: āsīn

15.3a

A: rājā tu

15.5a

A: prekṣya

15.9a

A: śalyas tu śara|varṣāṇi

15.10a

A: tau ca

15.11c

B: n’ âdhyagacchanta

15.12d

A: Mādri|nandanaḥ

15.13a

A: samare śalyaṃ;

15.13d

A: smayamāna

15.17f

A: senāpatir arin|damaḥ

15.19d

A: tadā ciccheda māriṣa

15.25a

A: Sātyakiṃ kṛtvā

15.26c

A: Kauravyo

15.28f

A: balī

15.33b

A: Sātvatāś c’ âpi Sṛñjayāḥ;

15.33c

A: abhyadravan, B: turṇaṃ;

15.33d

A: -kāmyayā

15.35b

A: vyatikṣepaḥ

15.37ab

A: śar’|ândhakāre bahudhā kṛte tatra samantataḥ

16.2c

A: kṣaṇen’ âiva tu

16.3a

A: vadhyamānāḥ Kurubhiḥ;

16.3d

A: Kṛṣṇa|Pārthayoḥ

16.5a

A: Sahadevaś ca;

16.5b

A: sa|sainyam samavārayat

16.6a

K: nar’|êndrāś ca

16.8a

A: samabhavad yuddhaṃ

16.9a

A: tatra paśyāmahe;

16.9d

A: ayudhyata

16.14f

A: apīḍayat;

16.15a

B/K: vadho v’’ âstu

16.18b

A: Madrak’|ēśvaram

16.19a

A: imau śūrau;

16.19d

A: vīra|saṃmatau

16.20c

A: mad|arthaṃ

16.22c

A: svayaṃ samabhisandhāya

16.23c

A: saṃyujyanta

16.26ab

A: uktās tathā cakruḥ;

16.26e

A: Pāñcālānāṃ

16.27d

A: c’ âpi for c’ âiva;

16.27e

A: Pāñcālāḥ

16.30d

A: ast’|ôdayāv iva

16.31d

A: varṣeṇa Maghavān iva.

16.32b

A: nuciraṃ

16.34d

K: iv’ āvahe

16.35ab

A: Bhīmas tu raṇa|śauṇḍena tava putreṇa saṃgataḥ

16.37c

A: cicchedāditya saṃkāṣaṃ;

16.37d

A: hema|vibhūṣitam

16.38d

A: Bhīmasenasya māna|da

16.40b

A: ratha|śakyā

16.42d

A: tato ’bhavat

16.43b

A: mahā|balaḥ;

16.43d

A: putraṃ tava parīpsavaḥ

16.45c

A: saṃcodayann

16.46a

A: tatr’ âdbhutam

16.47d

A: bhallaiḥ for śaraiḥ

16.52c

A: vitrestu

16.55a

A: vyadṛśyetāṃ;

16.55c

A: vīrau for śūrau

16.56ab

A: puṣpitāv iva rejāte vane śālmali|kiṃśukā

16.59f

A: kṣureṇa for bāṇena

16.61c

A: dvābhyām atha śit’|âgrābhyām;

16.61d

B/K: ubhau tat

16.64c

B/K: smitvā

17.2d

A: kṣatriyān for kṣatriyaṃ

17.4b

A: s’|âśvāṃt

17.5c

B/K: rathinaḥ for rathibhiḥ.

17.8d

A/B/K: paryāptam ath’ āhvayanta. I follow the reading in the main text of the Critical Edition (not Dn).

17.9a

A: nar’|êndraṃ;

17.9c

A: nṛ|vīraṃ

17.10c

A/B: -vegai

17.12b

A: abhyavidhyat

17.14c

A: vivyathatur

17.15d

A: prakarṣator

17.16d

A: saṃyuga|jāta|dṛpau

17.17b

A: pragṛhya

17.20c

A: coras for hy uras

17.21a

A: prahṛṣṭo

17.22c

A: śalyaṃ hi

17.23a

B: śalye

17.24d

A: ’bhimukhaṃ

17.26b

B/K: Madr’|âdhipasy’ âtha

17.27a

A: ath’ âpareṇ’;

17.27b

B/K: saṃhananīya|madhyāt;

17.27c

A: caturaḥ sa śīghraṃ;

17.27d

A: tadā bhṛśaṃ

17.28a

A: -dhanur|ddharāṇām

17.33a

A: karpa;

17.33b

A: ṣāṇḍavānāṃ;

17.33c

A: nādaṃ pracakrur

17.34b

A: âbhiguptaṃ, B/K: tath’’ âbhitaptaṃ;

17.34d

A: vipaṇṇam

17.35a

A: sahas’’ âvakīrṇo

17.36b

A: krodhena dīpta-;

17.36c

A: dṛṣṭvā tu, sa for sma;

17.36d

A: samabhyadhāvaṃ

17.37c

A: ’bhihat’|âśva-;

17.37d

A: âbhikāṅkṣat.

17.38a

A: tatr’ âpi;

17.38c

A: smṛtvā manaḥ

17.41b

A: su|dīptām

17.42a

A: mahatā balena

17.44c

A: saṃvarttak-

17.45b

A: -bhakṣām

17.46a

B/K: -patākāṃ

17.47c

B/K: pareṇa for vareṇa

17.48a

A: ety’ ebhigarjamāno

17.50d

B/K: dahantī for vahantī

17.52a

A: sa rathād;

17.52b

B/K: saṃchinna|varmā

17.53a

A: âbhimukhe;

17.53c

K: nipātito

17.54d

B/K: bhūmyā

17.55d

B/K: c’ âbhavat

17.56b

A/B/K: nihate. I follow Dn: nihato.

17.57c

A: praśāntaṃ;

17.57d

A: vyamuñcata

17.58b

A: -dhanuḥ-;

17.58d

A: Garutmān iva;

17.58e

A: dehān ca niśitair;

17.58f

A: nāśayat

17.59e

A: kṣaraṃto sadharaṃ;

17.59f

A: viśastr’|āyudha-

17.60cd

A: bhrātuḥ sarvair guṇais tulyo rathī Pāṇḍavam abhyagāt

17.61a

A: nara|vyāghro

17.62d

A: śarābhyāṃ

17.65cd

A: tac charīraṃ

17.66d

A: Kuravo vipradudruvuḥ

17.69b

A: a|prasahyaṃ duṣ|prasahyaṃ

17.70b

A: Vārṣṇeyāv a|parājitau

17.74a

A: dhanu-;

17.74d

A: bala|vattaram

17.75a

A: dhanu-

17.79c

A: balaṃ ca

17.80d

A: prasiktaṃ

17.86d

A: tath’’ âṣṭābhiḥ

17.88a

B/K: mah’’|êṣv|āsa|dhare

17.89d

A: samantāt

18.1a

A: śalye tu

18.2f

B: Mādrān

18.8a

A: Dhṛṣṭadyumna

18.10d

A: Pāṇḍava|dhvajinī punaḥ

18.11c

A: pracukruśus tatra tatra

18.12b

A: ke cana;

18.12e

B/K: Pañcālāś ca

18.14a

B/K: vimathitaiḥ;

18.14b

A/B/K: chinnair, I follow Dn;

18.14c

A: pratyadṛśyanta

18.16a

A: Duryodhanas tu;

18.16c

A: kaś cit tatra cakre mahā|rathaḥ

18.18a

A: kiṃ ca naḥ prekṣamāṇānāṃ

18.19d

A: marṣayate

18.21cd

A: alaṃ kroddhuṃ na c’ âiteṣām ayaṃ kāla upekṣitum

18.22a

A: yāma sarve ’tra

18.23a

A: parirakṣāmaḥ A omits Sañjaya uvāca.

18.24a

A: uktas tato;

18.24d

A: kampayan vai vasuṃ|dharām

18.28b

B/K: hatā Madrās

18.29d

B/K: -maṇḍalaṃ

18.32b

A: avahaṃs tura|gā;

18.32d

A: vidudruvuḥ;

18.32f

A: śliṣṭā

18.33b

A: dṛśyante nṛpa|sattama

18.34c

A: c’ âiva for c’ âpi

18.35b

A: -nisvanaiḥ;

18.35b

A: -lakṣyāḥ

18.37d

A: trāsitaṃ for bhrāmitaṃ

19.1a

A: patite

19.2b

A: ’rṇave ’plave, K: ’’plave ’rṇave

19.4b

A: gajā iva

19.5d

A: tava yodhasya

19.7a

A: tu jaye

19.9d

A: -coditāḥ

19.10cd

A: dhāvantaḥś c’ âpy adṛśyanta śvasamānāḥ śar’|āhatāḥ

19.11c

A: abhyadravanta Pāñcālāḥ

19.12a

A: c’ âiva;

19.12c

A: śaṅkha|nādaś ca

19.13d

A: Pāñcālāḥ

19.14b

A: jit’|âmitro;

19.14d

A: dīptayā nṛ|pati|śriyā

19.17d

A: upācaran

19.18b

A: jānātu sa mahī|patiḥ

19.19c

A: Duryodhana

19.21d

A: api dur|āsadam

19.22b

A: Mādrī|putrau ca Pāṇḍavau;

19.22c

A: śūre for vīre;

19.22d

B/K: pravīreṣu

19.23a

A: kathaṃ teṣāṃ jayo na syād

19.24a

A: Draupadī|tanayāḥ;

19.24b

A: -putro

19.25a

A: jagatāṃ nātho B: jagato natho

19.26c

A: ath’ ânyān nṛ|patīn sarvān

19.27d

A: dharma|yaśo-

19.28d

A: prahṛṣṭāḥ

19.30d

B/K: abravīd vijayāya ca

19.31b

A: dhanuṣ|pāṇir avasthitaḥ

19.32a

A: vartamānaṃ;

19.32b

B/K: māṃ samantataḥ

19.33a

A: paśya sūta mahat sainyaṃ;

19.33b

A: abhividrutam

19.34b

A: ghorān mahā|bhayān;

19.34d

A: paripālayan

19.41c

A: prakṣveḍāsphoṭa

19.42a

A: asādya;

19.42d

B/K: n’ ânyām akathayan

19.44b

B/K: Pāṇḍavasya, A: mahā|rathāḥ;

19.44d

B: avārayat

19.46a

A: -paricchannāṃ

19.48

A has two extra pādas between 19.48ab and 19.48cd: babhau tatra mahā|rāja rudhireṇa pariplutaḥ

19.51c

A: nivṛttaṃ;

19.51d

A: bhayānakam

19.52a

A: -purogās tu;

19.52b

A: sarva|sainyā;

19.52c

A: anvadhāvan

19.54c

A: samare Pārthā

19.56b

B/K: ca for vā;

19.56c

B/K: na vā hanyuḥ

19.60b

A: kruddhasya pramukhe

19.62a

A: jitv’’ êha;

19.62e

A: acireṇ’ ârjitāl lokān

19.63a

A: tu vacanaṃ

19.65d

A: Gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ

19.66c

A: vīrā for hṛṣṭā;

19.66d

A: yato vai

20.1a

A: bal’|âughe

20.3a

A: bhadra|kule prasūtaḥ;

20.3e

A: samāsthito

20.4c

B/K: sitaiḥ

20.5b

A: Yam’|ālaye;

20.5c

A: māsyāntaraṃ;

20.5e

A: camūṃ pramṛdnato;

20.5f

B: ’daityāḥ

20.7b

A: samantāt;

20.7c

A: na c’ âvatasthe;

20.7d

A: vimardyamānaṃ

20.8c

A: pradhāvitā

20.9c

A: saṃpūjayaṃs te ca;

20.9d

A: śaṅkhāñ pradadhmuḥ śaśi|saṃnikāśān

20.10d

A: na mamarṣa kopāt

20.12b

A: Pāñcāla|rājaṃ;

20.12c

A: prerayām;

20.12d

A: rāja-

20.13a

A: sa taṃ dvi|paṃ sahas’’ âbhyāpatantam

20.14a

B/K: parān

20.15d

A: Pāñcāla-

20.16c

A: pragṛhy’ āśu javena

20.17b

B/K: sahasā vimṛdya

20.18c

A: anvadhāvat

20.19b

A: hy āpatato;

20.19d

K: vāryamāṇāś ca

20.21b

A: Pāñcāla|matsyā;

20.21c

A: nādayantaś ca sarve

20.22a

A: tvarito hi;

20.22b

A: -śṛṅga|tulyām

20.23c

A: samāsādya;

20.23d

B: Pañcāla-

20.24b

B: prasūtaṃ

20.26a

A: kṛtt’|ôttam’|âṅgo

21.3a

A: te vīrā;

21.3c

A: sthitaṃ

21.6d

K: divi|spṛk, A: stumahān

21.7ab

B: vitrastastān Pañcālān;

21.7b

K: Pañcālān

21.8b

A: Kṣemakīrtiṃ

21.9b

A: prakṣipantaṃ

21.10a

A: tau siṃhāv iva nardantau

21.11a

A: saha Pāñcālair

21.13c

A: antarhitāv etau

21.19cd

A: āropya ca mahā|vīryo mahā|buddhir mahā|balaḥ

21.21c

A: sūtam aśvāṃś ca

21.25a

B/K: yuyudhe Yuyudhānena;

21.25c

B/K: kṛtas tena

21.28b

A: arin|damam

21.29a

A: tam c’ āropya;

21.29c

A: āyoṃdhanād

21.31a

A: n’ âvabudhyanta

21.33d

A: Pāñcālānāṃ

21.34a

A: Kaikayān;

21.34b

A: Sṛñjayānāṃ ca;

21.34d

A: śitair astrair avārayat

21.35d

A: pratāpayan

22.1c

A: nirutsaho

22.3c

A: ratho gajo;

22.3d

B/K: yaḥ syād

22.4b

A: prapaśyāma

22.7c

A: Duryodhano c’;

22.7d

A: sa pumān iti me matiḥ

22.8c

A: yad enaṃ

22.9d

A: ca saptabhiḥ

22.11c

A: abhyadhāvata

22.12a

A: Nakulaś ca;

22.12c

A: ghora|rūpair mahā|bāṇair

22.13a

A: c’ âpi;

22.13e

A: saptatyā;

22.13f

A: ārdayan

22.14b

A: bāṇa|varṣair

22.15b

A: vīryaṃ c’ âiva

22.16d

A: paryāvartanta

22.17b

A: samajāyata

22.19a

A: kruddhaṃ;

22.19c

A: tato bāṇair;

22.19e

A: prājñāyanta;

22.19f

A: pradiśas tathā

22.21b

A: atāḍayat;

22.21d

A: suto yudhi;

22.21f

A: kampayan

22.23b

A: dharma|rājo

22.24c

A: īkṣatāṃ

22.27d

A: paras|para|kṛt’|āgasau

22.28d

A: balaṃ

22.31a

A: tato yuddhaṃ;

22.31d

A: vana|hastinoḥ

22.33c

A: asaṃhāryaṃ

22.34a

A: na ca

22.35c

A: utthāy’|ôtthāya ca

22.36c

A: samāyuktā;

22.36d

A: rathibhis tathā;

22.36e

A: c’ âbhavad yuddhaṃ

22.38c

A: vivyadhuś c’ âiva

22.39a

B/K: patra|samudbhūtaṃ;

22.39cd

A: pravāten’ ôdgataṃ rājan bahubhiś c’ âśva|sādibhiḥ

22.40b

A: niśvāsaiś

22.43a

A: tato ’paśyaṃ mahā|rāja;

22.43c

A: yathā|prāṇaṃ yathā|jyeṣṭhaṃ

22.44c

A: śabdaḥ su|tumulaḥ

23.1a

A: tathā

23.3c

A: teṣv eva

23.7a

A: ca

23.9a

A: rathibhiḥ sārdhaṃ

23.12c

A: ājagmur abhirakṣantaḥ

23.14b

A: ātatayinaḥ;

23.14c

A: Pāñcālaiḥ

23.15c

B/K: na ca tat

23.16a

A: tathā

23.17a

A: ninadatsu;

23.17d

A: garjitena ca

23.19d

A: sīmant’|ôddharaṇe kṛte

23.20a

A: nirmaryāde tato yuddhe

23.22d

A: vepathuś c’ âbhavad

23.23c

A: yuddhāya saṃmantrya

23.25d

A: akurvant’ âpare

23.26b

A: labdha|lakṣyā

23.27a

A: parai rājan

23.31d

A: Pāṇḍavānāṃ mahad

23.33b

A: pīḍya saṃsthitaḥ;

23.33c

A: senāṃ niṣūdayaty eṣa

23.34d

A: Pāñcāla-

23.37c

A: raṇe tv

23.36b

A: āvṛtāḥ

23.38ab

A: Saubalaṃ … Pāṇḍavaḥ

23.40c

B/K: vyatiṣṭhanta

23.41b

A: ahāpuruṣa-

23.46b

A: vipraviddhāś ca patribhiḥ

23.48f

A: tamasā saṃvṛte sati

23.52a

A: rakt’|ôkṣitaiḥś

23.54a

A: rudhir’|ôkṣita|sarv’|âṅgair

23.55c

A: hayai

23.56d

K: chānta-

23.57a

A: aśv’|ārohās tu

23.58a

A: n’ êha śakyaṃ

23.61a

A: Kauravyau;

23.61b

A: rajo|maghe

23.64a

A: te hy anyonyam

23.65c

A: mahā|śabdas

23.66e

A: āsīc caṭacaṭā|śabdaḥ;

23.66f

A: stumulo loma-

23.67a

A: śastrai;

23.67b

A: pitṝn api

23.68d

A: nyaghnan

23.70a

K: prativiṣṭānām;

23.70b

A: śīghra|cāriṇām

23.72a

A: saṃrabdhā;

23.72b

A: pipāsitāḥ

23.74c

A: bhūmāv c’ âpy apatan;

23.74d

A: āhatāḥ

23.76a

A: nar’|âśva|kāya|saṃchannā

23.79b

A: kabandhaś ca vyadṛśyata

23.80a

A: ath’ ôtthiteṣu;

23.80b

A: jan’|âdhipa;

23.80d

A: yodhān kaṣmalam āviśat

23.81b

A: Pāñcalānāṃ

23.86c

K: bhraṣṭrāḥ;

23.86d

A: puṇya|kṣayād yathā

23.87a

B/K: āyattā;

23.87b

B/K: jagmur mahā|have, A: mahā|mṛdhe;

23.88c

A: bhrātṛn

23.88c

B/K: prās’|âsi|bāṇa|kalilaṃ

24.3b

A: mahā|rathaḥ;

24.3c

A: tu vacaḥ;

24.3d

A: ta ūcur;

24.3f

A: mahā|rathaḥ

24.4e

A: yatr’ âite su|tanu|trāṇā

24.5a

A: śabdas tumulaḥ

24.6a

A: taiḥ śūraiḥ;

24.6b

A: tathā;

24.6f

A: samareṣv a|nivartibhiḥ

24.7b

A: rath’|ânīkair;

24.7c

A: sa rathān

24.12a

B/K: vivṛta-;

24.12d

A: pracakrire

24.15b

A: praviś’ âitaṃ

24.18a

A: tu balaṃ;

24.18d

A: ucyuta

24.20b

A: pathyaṃ

24.21b

A: pṛthivī|tale

24.22c

B/K: śāntanoḥ

24.24c

A: tat|putre ca

24.28b

A: ca Sudakṣiṇe

24.29a

A: ca nihatāñ

24.30b

A: Bhīmasenena pātitān

24.31a

A: rājñāṃ kule

24.32a

A: ’bhyadhikaṃ

24.34a

A: śāntanavo Bhīṣmo

24.35a

A: maurḍhyād;

24.35f

B/K: kasmai rocayed vadan

24.36e

A: n’ âiva

24.38ab

A: yāvat prāṇān dhārayati Dhārtarāṣṭro ’pi māna|da;

24.38d

A: vicariṣyati pāpa|kṛt

24.39a

B/K: yukto

24.41c

A: avamanyata

24.42a

A: bahubhiḥ

24.47c

A: Duryodhanaṃ dur|ātmānaṃ

24.49d

A: prāviśad raṇe

24.50a

A: prāsa|khaḍga|śarair ghoraṃ, B/K: kunta|khaḍga|śarair ghoraṃ, Dn: śar’|âsana|varaṃ ghoraṃ. I follow manuscripts in the critical apparatus of the Critical Edition that read: śar’|âsana|vanaṃ ghoraṃ.

24.51b

A: mahā|manāḥ

24.52b

A: ’junam

24.53d

A: iv’ âmbudaḥ

24.61a

A: vana|gair;

24.61c

A: sūkṣma|latā-

24.64c

B/K: putrasya senāṃ

25.1a

B/K: paśyatāṃ

25.4e

A: bhagn’|ēṣā|yuga|cakr’|âkṣāḥ

25.6c

A: pitṝn anye

25.8c

B/K: niḥśvasanti sma

25.9b

A: āśvāsy’ âtha;

25.9c

B/K: vitṛṣṇāś

25.12b

A: śibire svakān

25.16a

A: Dhṛṣṭadyumnaś ca;

25.16c

A: Nākuliś ca

25.17c

A: su|saṃrabdhas

25.18a

A: tataḥs tv;

25.18b

A: jan’|âdhipaḥ

25.21c

A: aśvāṃś ca caturo;

25.20d

A/B/K: c’ ârpayat; I follow Dn: c’ ârpitaḥ

25.24c

A: rathinaḥ pañca

25.25c

A: aśobhanta nara|vyāghrā

25.27a

A: sa for taiḥ;

25.27d

A: apothayat

25.29b

A: mata|gaj’|ôpamaḥ;

25.29c

A: kareṇa gṛhya

25.30d

A: śakṛn|mūtre prasusruvuḥ;

25.30e

A: udvignaṃ

25.33a

A: prabhinna|kumbhān su|bahūn

25.34c

A: gārddha-

25.35a

A: Dhṛṣṭadyumnaś ca

25.36c

B: mahā|rājaṃ;

25.36d

A: saha sarvaiḥ Prabhadrakaiḥ

25.37e

A: apṛchan, A: te tu for tatra

25.38a

B/K: te paśyamānā;

25.38b

A: mahā|ratham

25.39cd

Not found in A

25.41b

A: gātrai;

25.41c

A: saṃpīḍyamānāś ca;

25.41d

A: iv’ âbruvan

25.42a

A: sarva|balaṃ

25.43d

A: dur|āsadam

25.44b

B/K: prayayau

25.45d

A: vinighnantaś ca, K: tāvakam

25.46cd

B/K: parākrāntās tato vīrā nirāśā

25.47a

A: parikṣīṇa|balān;

25.47c

B/K: vyaṅgena

25.48c

A: vyavasthāpya

25.49d

B/K: tatra n’ âbhūd

25.50c

A: rathaiḥ catuḥ-

25.53a

A: mūhūrtād iva tat;

25.53b

B/K: avidhyata

25.54a

A: atipiṣṭair;

25.54c

A: n’ âtiprasiddh’’ êva

25.55a

A: ratha|mārgāṃs tataś;

25.55d

A: vyacakarṣan

26.3f

A: abhidravan

26.7a

A: mahā|rājaḥ

26.8c

A/B/K: upāseduḥ; I follow Dn and the Critical Edition: apāsedhan.

26.10d

A: mahā|ratham

26.11e

A: rathād tūrṇaṃ;

26.11f

A: bhūmau rājan

26.12b

A: vivyādha te sutaḥ;

26.12c

A: gārddha|patrāṇāṃ

26.15b

A: nārācena for tīkṣṇena

26.17c

A: ekaika, A: nyavadhīt

26.22b

A: mahā|rathaḥ

26.23d

B/K: yudhi for babhau

26.24a

A: tayos tatra śarair muktair Yama|daṇḍa|nibhaiḥ śitaiḥ;

26.24d

A: khaṃ ca sarvā diśas tathā

26.25a

A: Sutarvā

26.27d

A: bāṇair

26.30b

A: mah’’|ātmanaḥ

26.35d

A: sa virājate

26.37d

A: sainyāni māriṣa

26.38a

A: tu for ca

26.39d

A: kṛpaṇaṃ

27.3b

A: parivāritāḥ

27.4c

A: yodhān

27.9b

A: arindamam

27.10c

B/K: -balas tāta

27.11b

A: sagrāme

27.13d

A: Bhīmasenena pātitāḥ

27.14ab

A: Droṇo hato Vaikartanas tathā

27.17c

A: kālād dhi;

27.17d

A: kasya ci

27.18c

B/K: ady’ âhnā hi

27.19b

B/K: iha for iti, A: cintayet;

27.19f

A: a|mānuṣāḥ

27.21c

A: ahara dyūte

27.22a

A: vetsyanti;

27.22d

A: raṇe for yudhi

27.24b

B/K: yadi for adya

27.25a

A: tv etad

27.26b

A: manasvinā

27.34d

A: vicakarta

27.35b

A: vyadhaman niśitaiḥ

27.39a

A: sa vai patan mṛdhe rājan;

27.39b

B/K: tataḥ for tava

27.40c

A: āhanat

27.41a

A: tatas taṃ prādravat;

27.41c

A: krodha|viṣaṃ dīptaṃ

27.42d

A: prāhanat

27.43a

B/K: samādāya

27.47c

A: abhyayād

27.48d

A: śaraiḥś

27.50c

A: parivavru;

27.50d

A: viśikhāṃc chitān

27.52a

A: t’ ûcchidyamāneṣu;

27.52b

A: mahā|balāḥ;

27.52ef

A: tāṃs tu sarvāṃc charais tīkṣṇair

27.54a

A: ākulaṃ

28.1b

A: nara|vāji|gaja|kṣaye

28.3cd

A: śakunis tu mahā|rāja vivyādha ca

28.4f

A: ā karṇāt prahitaiḥ

28.5d

A: dhārābhir iva toya|daḥ

28.7c

B/K: s’|ândhakāram

28.9b

A: haya|yodhibhiḥ

28.10ab

A: asibhiḥ śaktibhiś c’ âiva tomaraiś ca samantataḥ

28.13c

A: sa|tanu|trāṇaiḥ (omits ca)

28.14c

A: -saṃkīrṇā

28.16a

A: rājan for śūraḥ

28.19a

A: vidhvastāḥ

28.21cd

A: yo vīro yudhi

28.23cd

A: -saṃkāśaḥ kṣubhitaḥ sarvato ’bhavat

28.24a

A: tāṃs tataḥ

28.25a

A: pratyāśvāsya

28.27c

A: tu for ca

28.30a

K: śūrāḥ

28.32c

A: viniśvasya

28.37a

A: dvidhā cchinnaṃ;

28.37d

A: mogh’’ âbhyapatad

28.39b

A: kāñcana|bhūṣitaiḥ

28.45a

A: svam aṃśam anutiṣṭantaṃ;

28.45f

A: vyākṣipat

28.46b

A: gārddha-

28.47b

A: nigṛhya

28.48a

A: mūṭha

28.50a

B/K: nihaniṣyāmi

28.51c

A: nara|śārdūlo;

28.51d

A: vegen’ âbhijaghāna

28.52d

A: pradahann iva

28.54c

B/K: kṛto viddhaś ca

28.56a

A: tataḥs

28.60c

A: prāvairayat

28.61

Not in A

28.63a

A: vipradrutāḥ

28.64c

A: samare prahṛṣṭāḥ

28.65b

A: hṛṣṭā stuvantaḥ for dṛṣṭvā bruvāṇāḥ;

28.65c

A: dur|ātmā

29.5a

A: te hatāḥ

29.7b

A: ca paran|tapaḥ;

29.7c

A: sahitān rājan

29.10a

A: abhyāpatitān

29.12d

B/K: diśaḥ sa|pradiśas tathā

29.13b

A: nisṛtya

29.16e

B/K: sarvataḥ siddhān

29.19c

A: tadā

29.23f

A: raṇāt for bhayāt

29.25b

A: nar’|âdhipa

29.28c

A: abhyadhāvanta

29.30c

A: rājann for tiṣṭhann

29.36d

A: kadā cana

29.39c

A: evaṃ

29.41c

A: n’ âśakad

29.42d

B/K: mokṣam āhave

29.43d

A: samapṛcchata

29.48c

A: suto

29.54b

A: acodayan

29.55a

A: apṛcchanta ca

29.58a

A: dhiṅ na sa

29.63a

A: vikrośatīnāṃ ca

29.64a

A: tatas tu;

29.64b

A: krandantyo vai

29.65c

B/K: lulucuś

29.66b

A: uras tathā

29.68f

A: jana|rakṣiṇaḥ

29.69b

A: apare janāḥ

29.78d

A: prekṣamāṇā

29.79d

A: vyādhāvan nagaraṃ prati

29.80c

B/K: anujñāya

29.81a

A: enaṃ;

29.81f

A: veśyā|putraṃ

29.85cd

A: asmin Kuru|kṣaye vṛtte diṣṭyā tvaṃ putra jīvasi

29.86c

A: etan me

29.87e

B/K: svakaṃ sa hayam utsṛjya

29.88d

A: prādradhaṃn

29.89b

A: sarvaśaḥ

29.91b

A: veśyāputreṇa;

29.91c

A: prāpta|kālam idaṃ sarvaṃ;

29.91f

K: abramīt

29.92b

B/K: bruvatā Bharata|kṣaye

29.93b

A: vīra|bhayāt

29.94c

A: vācyamānasya

29.94e

A: vyasanāttasya;

29.94f

A: jīvase putra sarvaśaḥ

29.96a

K: samanuprāpya

29.97b

A: iva kṣayam;

29.97d

Dn: kṛṣṭa|nāgaṃ saro yathā. Dn3: kaṣṭa-. Other manuscipts in the Critical Edition also have: hṛta|nāgam iv’ āśayaṃ

29.98d

B/K: niśaśvāsa śanaiḥ śanaiḥ